Yazim

Yaponlılar İtləriynən

2006-12-09T05:56:00.000-08:00

Buranın Payızı belədır!

2006-11-27T09:31:00.000-08:00

Azərbaycan Vikipediyasını Zənginləşdirəyin!

2006-11-19T05:31:00.000-08:00

Azərbaycan Vikipediyasi 10,000 məqaleylə !

bütün Azərbaycan ziyalilarından, Öyrəncilərındən dəvət edirəm birbirimizlə əl-ələ verib Azərbaycan dilindəki Vikipediyanın Məqalələrın tezdikcə 10,000nə çatdirağ.
hal hazirda movcud olan Vikipediyalar 4 səthdə bölünüllər.100,000dən çox məqaləlı, 10,000 dən çox məqaləlı, 1000 dən çox məqaləlı və nəhayət 1000 dən az məqaləlı. hamısından çox 1000 dən çox məqaləli olan səthdə Vikipediyalar yığışıb.
hal hazirda Azərbaycan Vikipediyasında 3,830 məqalə var və gündə təqribən 20 məqalə yazılır. bu surətlə qabağa getsə ayda 600 məqalə yazılar. ildə 7200 məqalə. yani gələn il bu vaxt Azərbaycan dilindəki Vikipediya 10,000 məqaləli Vikipediyalarin arasina keçecek.
bu zaman10,000 dən çox məqaləsı olan Vikipediyaların içində Farsca Ərəbcı Esperantoca və qeyrə var. Farsca meqalələrin sayı 16,313 dur. yanı Azərbaycan Vikipediyasından 3 dəfə çox! Əlbəttə bəzı Güney Azərbaycanlilar da Farsca yazıllar. olarda günah yox. İranda Azərbaycan Türkcəsın Məktəbdə oxumağ imkani olmamağ üçün, bu qardaşlar və bacılara Farsca yazmağ Ana dillərində yazmağdan daha asandır. amma məncə o imkan indi olmasada bizə gərəkdir kı öz Ana dilimizi öyrənib və saxliyağ. və bunu bir borc olarağ sorakı nəslə tapşırağ.
inanıram kı bizim varliğimız bundan da çoxdur. 100 nəfər, hərkəs öz sahəsində gündə bir məqalə artirsa günü 100 məqalə edir. indiki yazıçı yoldaşların sayı azdır. hərçənd ki bu yoldaşlarda çox çalışıllar. burda bu yoldaşlarin hamısının adın çəkməy olmasada azı mən tanıdığladımın adın aparib , öz təşəkkürümı bildirəm.
əzizlər Mehrdad bəy, Vusal bıy, Mehri xanim, Tarih adinda yazıçı.
bütün əzizləri bu xeyir işə dəvət edirəm. və inanıram kı bu fəaliyyətin səmərəsi hamımızadır.
Yolunuzu Vikipediyada gözleyirik.

Germiden neçe şekil

2006-09-09T06:00:00.000-07:00

Germi Muğanin şəhərlərindən biridir. Ərdəbilin şimalinda Parsabaddan cənubində yerləşir. Yayı istidir, qışı isə mülayim. 32 min nufusu var. Dört dağin arasinda yerləşib. Əhalinin çoxu mal heyvan saxlamğ və əkinçiliglə məşquldurlar. tarixi əski olan şəhərdir. Şəhərin qərb tərəfində lələ dağinin ustundə islam dovrundən qabağ bilinən qəbirlər var. Ərdəbildən 90 kilometir, Parsabaddan 150 kilometir arasi var.

Yaponyanin Muasir Şeri(4)

2006-09-04T12:26:00.000-07:00

Nakahara Çuvya (中原中也)

1907-ci ildə anadan olub. 30 illik ömrün şer yazmağla məşqul olub. Yaponyanin muasir yaziçilarinin içində taninmiş şair hesab olunur.1937-ci ildə vəfat edib.

Qəmə batmiş

qəmə batmişa

bugün də qar yağir

qəmə batmişa

yel də əsir keçir

Tülkü dərisindən olan

Paltov içində

qəmə batmiş

üşüyüb büzüşmüş

qəmə batmiş

ümüdsüz

qəmə batmiş

yaşamağdan çiyrənmiş

ölüm axtarir

qəmə batmiş

boyu bükülmüş

qəmə batmiş

çarəsiz, günün batirir

Ağlamağin göze xeyiri var!

2006-08-28T01:07:00.000-07:00

Ağlamağin gözə xeyiri var!

uşağ olanda qonşuya molla gələrdi zənənlər üçün Rövzə deməyə. bizə diyərdilər çixin damin üstünə çaxirin arvadlar gəlsinlər Rövziyə. bizdə çixardiğ damin üstünə qişqirardiğ" ay zənənlər gəlin Rövziyə! Molla gəlibdi gəlin Rövziyə!"
Rövzədə məmulən Molla, ya da Rövzə diyən, Əhvalat Kərbəladan deyib mərdumu ağladar. dərdi olan insan ya bir istəkli balasi anasin atasin əldən vrən də əhvalat kərbəlani eşidib öz dərdlərin onda əks edib ağlar.
biyaz yekəlib ağlimiz söz kəsir deyiləndən sora, nənəm Rövziyə gedəndə diyərdim "ay nənə! sən allah nəyə gedirsən!? Rövzə hamisi sözdü. həqiqətsiz sözü deyib mərdumu ağladillar!"
nənəm mənim sözümə baxazdi. çadrasin başina atib gedərdi. xeyləydən sora, gözləri qirmizi qirmizi evə qayidarsi.
amma dünən Yaponiyanin Asahi Qəzetində ağlamağ barəsində bir yazi gördüm ki, mən Rövzə əleyhinə yox, bundan belə, Rövzəçiligə razi olmağima başa gəldi.
yazida neçə cura elmi azmayişlərə istinadən subut edilmişdi ki, ağlamağ gözün zərərinə yox, bılkı xeyirinədi. gözün bəbəyi həməşə sulanib və təmizlənməyə ehtiyaci var. ağlamağ yalniz gözü dürültmağ üçün xeyir dəyir. istiresi də aradan aparir.və insanin ürəyin böşaltmağ üçün də əsasi rolu var.
indi burda, bu yaponiyada kitablar dastanlar və hikayələr çixibdir ki üstünə yazib" Ağlamali!". ağlamağa Rövziyə gedə bilmiyənlər və ya imkanati olmiyanlar bu kitablari alib, istiyəndə oxuyub və ağliya biləllər. hətta film kirayə-xanalarinda da " ağlamali filmlər" bölümü açilib. kitab oxumağa marağ göstərməyənlər ağlamali filmə baxib doyunca ağlaya biləllər.
heç indi bu zamanda mənce ağlamağ üçün Rövziyə getmək, kitab oxumağ ya ağlamali filmə baxmağa ehtiyac qalmeyib. dünyada düşən ittifaqlar və hetta qulağimizin dibinəki hadisələrə baxib ağleyib bəbəyi təmizleyib ürəyi böçaltmağa yetər. elə bizim iranda dilimizin məktəbdə oxunmamasi, həftə başi ağleyib istiresi azaldib və göz bəbəyimizi təmizləmək üçün yaxin və munasib morid ola bilər.
yadinizda qalsin! istiresinizi öldürməy üçün, göz bəbəyinizi təmizləməy üçün vaxt be vaxt Ağlamağa ehtiyaciniz var!

Yaponiuanin Muasir Şeri(3)

2006-08-25T08:33:00.001-07:00

Muşano Kovci 武者小路実篤
Yaponin Muasir yaziçi və şairi.
1885-ci ildə anadan olmuşdur.1976-ci ildə vəfat edib.

Bir insan
bir insan olmağ isteyirəm
bir insan ki
nə özgənin nəfinə işləyə
nə özgəsinə baş əyə
bir insan ki
nə özgəni öz nəfinə işlədə
nə özgəsinin belin özünə əydirə
nə özgəsinin qabağinda əyilə
bir insan ki
öz vucudunun ən dərinindən
ən təzə həyat çeşməsinin
gözün aça
bir insan ki
hərkəs həqiqi insan olduğuna inana
bir insana
bir insan yetməzmi?
bir insan

Yaponiuanin Muasir Seri(2)

2006-08-22T01:02:00.000-07:00

Yaponiyanin Muasir Şeri
Yosano Akiko 1878ci ildə anadan olmuşdur. Yaponin Meyni Dovrunun Yaziçi, Şair və fikir sahibi olmuşdur. 1905ci ildə Rusiyə və Yapon savaşinda kiçik Qardaşi savaşa getmişdir. 10minlərlə insani tələfat verən bu savaşa Yosano Akiko “Qardaşım ölümün faydasiz olacaq” unvanli şerilə bu savaşa oz muxalifətini bildirmişdir. Akiko xanimin bu əsəri Yapon Camiesində böyük təsir göstərib, çoxlu tənqid edən olmuşdur. Bu əsər,Yaponiyanin 100 il bundan qabağ Militarizm dovrundə guclu tənqidə sahib olduğuna gora Yaponiyanin Muasir Ədəbiyyatinda zengin bir əsər hesab olunur. Yosano Akiko xanim 1942ci ildə vəfat edir.

Qardaşım!
Səninçin ağliram
ölümün faydasiz olacaq!
evin axir uşaği oldun
Ata Ananin məhəbbəti sənə artiğ.
Ata Ana səni 24 yaşinacad böyüdüb
əlinə qilinc verib
öl öldür öyretdilərmi?
Qardaşim!
Sakai şəhərindəki
əski bir tacir pişə evdə anadan olmuşdun
ev yiyəsi sən olmaliydin
Qardaşım!
ölümün faydasiz olacaq!
Riyocun qalasi
Dursun ya batsin
Tacir pişə kəsə nə dəxli var!
Qardaşım!
ölümün faydasiz olacaq!
İmpiratur özü savaşa getmir
Insanlari bir birinin canina salib
Heyvaniyət yolunda ölməyi
əski çağdan bəri
iftixar bilirmi?
Qardaşım!
ölümün faydasiz olacaq!
Keçən payiz
Atamiz Anamizi yalniz qoydu
Indi niskilli Ana
Oğlunun gəlişini gözleyir
Impiratur sayasinda yaşayan
Anamizin saçi ağardib.
Qardaşim!
Zəyif cismini
Pərdə dalinda gizlədib
Ağliyan təzə Gəlinin
Yaddindami?
kimsəsiz
10 ayliğ Gəlinin
niskilin unutma!
Qardaşımölümün faydasiz olacaq!

Yapoyanin Muasir Şeri(1)

2006-08-21T00:32:00.000-07:00

Yaponiyanin Böyük Muasir Yaziçi və Şairlərindən biri də Takami Cun dir. 1907ci ildə anadan olub, 1965ci ildə vəfat etmişdir. O Xərçəng xəstəliyinə duçar olumuş illərində yazdiği Şeri gozəl və insani hissılə dölu olduğuna göra, Ana dilimizə Çevirməyin uyğun gördüm.

Qətarin Pencərəsindən çölə baxiram
Parlaq işiğla Dolu
Sevigiylə dolu
İsti Hayatla dolu
Bu dünyadan köçməyimi inandiğim çaği
Hər gün gördüyüm mənzərələr
Daha səfali görünür
Bu dünyani
Xoşbəxtçiliylə,
Məhəbbətlə dolu gördüyum çaği
Mən ölüməliyəm.
Gerçəkdən hayat xoşbəxtçilikdir
bu xoşbəxtçilik məni narahat etmədən
daha qəmimi təskinlədir.
Hissim coşur
Ürəyim dolub
Gözüm yaşlanir.

Yaponiyadan bir nece sekil-2

2006-08-16T20:54:00.000-07:00

Yaponiyanin Kyotosundan bir nece sekil

2006-08-11T23:13:00.000-07:00

Azerbaycandan shekiller

2006-05-08T07:12:00.000-07:00

(nəxcivan)

(xəzər sahili)

(qiz qalasi)

(əl çörəyi bişirən dukanda)

2006-05-02T04:58:00.000-07:00

(Qarabağda 4 il konulluk döyüşdüm diyən sürücü)
Azərbaycanda nələr gördüm?(15) son

Biləsuvara yetişəndə musafirlərin çoxu duşdulər. bu maşin qarar idi Cəlilabada kimi gedə. mən də öz özumə dedim "iki başdan elə bu kirayəni verəcəyəm, gedim Cəlilabadida görüm"Biləsuvardan Cəlil abada yarim saatliğ yoldu. ocurku mən Cəlilabad Cəlilabad eşitmişdim deyirdim belkə Cəlilabad böyük bir şəhərdi. şəhərin mərkəzində Aftabusdan düşdüm. ortada dəmirdən düzəlmiş kələmə-kötür bir dəkəl varidi. bazarda adam olmadiğina göra mənə pis qəribçilig üz verdi. dukanlari əksəri bağli idi. bu yanda yalniz bir başmağtikən balaca bütgə açiğidi. Cəlilabada gəldiyimə göra peşman oldum. o tayda iki üç adam görünürdu. keçdim otaya. bir böyük dukan varidi. istədim bir soğatdan zat-dan alam. almağa bir şey tapa bilmədim. tapdiğlarimda İrandan gələn yemək içməkidi. qiyməti ordanda baha. dukançidan soruşdum burdan mərzə getməy olar ya yox. mənim bir yükümə baxdi bir özümə. soruşdu hardan gəlib hara gedirəm. dedim Germiliyəm. gəlmişdim Azərbaycana indidə qayidiyam.dedi Germidə olarin qohumu var. neçəsinin adin dedi. birindən başqa heç birisin taniya bilmədim. dedi taksi 6,7 Şirvan alir. aftabuslar gedir Bakiya, onuda gərək biraz gözləyəsən biri gələ. dedi uşağlarinin birinin maşini var dayanim ona desin gəlsin məni Biləsuvara aparsin ordan maşin tutum gedim.acmişdim. yaxinliğda bir Qəfə varidi. dedim onda maşin gəlincək mən burda bir tikə çörəy yeyim. dedi ye.əyləşdim bir mizin dalinda piti gətirdilər. qoyun əti yumuşağ pişmişdi. içində noxud, yeralma. yaninda tərəsi. çörəynən yapişdi. 4 Məmmədə. bizim pul 1000 Tümən. Bakida 4 Məmmədə piti yeməy olmaz. yeyib qarin problemi həll olandan sora, durdum görəm hələ maşin gəlir ya yox. dukançidan maşini soruşdum. dedi dayanim indi gələr. bir az da dayandim. amma gördüm ki xəbər çixmadi, yolu yeridim Biləsuvara tərəf. bir iki maşina əl qovzadim saxlamadi. Azərbaycanda nəqliyyat hələ gery qalib. ya maşin düşmür yada düşsədı kirayəsi baha. bir qəfəçi dən soruşdum maşin duşur ya yox. dedi gəlim bir çay içim indi maşin duşər.orda bir çay içincək qəfəçi mənə irana getdigi xoş xatirələrindən dedi. mənə telfun nümrəsində verdi dedi dostum gəlsə Azərbaycana xidmətində var. bir Məmməd verdim iki çayina durdum. elə təzə yola çixmişdim bala Aftabuslardan biri gəldi. Biləsuvaraçağ yarim saatliğ yola bir şirvan verdim. cibimin puluna baxdim gördüm Azərbaycan pulu iki şirvan yarimim qalib. Biləsuvardan Sərhəddəcək bir şirvan yarima köhnə bir maşin danişdim. otuz neçə yaşinda olan sürücüsu deyirdi 4 il konulluk Qarabağ muharibəsində döyüşub. dovlət bir Qiran da vermeyib. indi bir böyük əhli ayal sahibidi. keçinmək zordu. əkin yeridə yox. gümrükdə məni salanda mənə dedi "aya 2 şirvan ver dənə nə olar!"mənim bir şirvanim qalirdi onuda verəcəkdim Gümrükdən sərhəddə aparan aftabus sürücüsünə.Gümrükdə pasportuma möhür virdirib çixacağinda bir otağdan keçməli idim. iki ahil polis mizin dalinda əyləşmişdilər. elə nəzərə gəlirdi rutbələri yuxaridi. biri ki bir az obrisindən ahil və rutbəli billənirdi məndən sörüşdü: hara getmişdin?dedim : Bakiya dostumu gorməyə.soruşdu: Azərbaycan pulun qalir?yanlarinda Sərhəddə aparan aftabusun sürücüsu durmişdi. onu görsədə görsədə dedim: bir şirvanim galir onuda verəciyşm bu kişiyə məni aparacağ sərhədə.dedi: o kişi istəmir. çixart qoy bura get. dedim: bə niyə qoyuram öz pulumdi!?dedi: sən neynisən onu! çixart qoy burda get!dedim : day onu özüm billəm neylərəm. kitabla dolu olan sakimi götürdüm goydum mizin üstünə. dedim: bularin hamisi kitabdi. mən Azərbaycana kefə getməmişdim mənnən pul isteyirsiz. mən Azərbaycanin dilinə kulturunə xidmət etmək fikrindəyəm. tacir dəyirəm ki məndən pul isteyirsiz!ikisidə bir az dali çəkilən kimi edib birlikdə dedilər: sağol! get!

son!

2006-05-02T04:45:00.000-07:00

(Sumqayid da)
Azərbaycanda nələr gördüm? (14)

axir gecəsi, Emin, qardaşi ,qardaşinin iki dostu Hikmət və Elçin ilə getdig hamama. umumi hamam idi. sonasi içində. əvvəl girib yuvunurdun. başuva şampo, bədənuvə sabin çəkib təmizlənərdin. sora girərdin sonaya. sona da cəhənnəm kimi isti bir yer. girən həmin adami istisi boğur. mən ancağ 3 dayqa qala bildim. bura həməşə gələn adət elədiyinə gora, 5 dayqadan izafə qalir. dərisin qizidirib bədənin yumuşaldir. sürtüb çirkin çixardir. orda neçə dayqa qalandan sora çixib bir sob-soyux hovuza qirillər. mənki hovuza qirə bilmədim. amma heykalli Hikmət sonadan çixan həmin atilib bu soyuğ hovuzun içinə girib suyu dalğalandirib daşirdardi. iki uç dəfə başin salib suyun içinə çixardardi. hamamda masaj verən də varidi. adamlar uzanardilar bir uzun taxtanin üstündə. masaj verən olarin bədəninə sabin çəkib sürtərdi. nəzərimə gəldi bu masaj bədənə çox xeyri olar. isteydim məndə masaj verdirəm. dedilər day bevaxt di hamam bağlanir.hamamnam çixdiğ şam yedik getdik. girdik dukana soğat almağa. Mən Yapondaxi Ustadima Baki adinda bir siqaret aldim. bu gecədə Eminin Sumqayit da olan Əmisi gilə getdik. gecəni də burda yatdiğ. sub tezdən durduğ. Eminin dərsi varidi. ağir sak əlimizdə ziğli palşiğli su yiğişmiş kuçələrdən ustaliğla özümüzü yetirdik yola.taksi tutduğ gəldik Baki Terminalina. bala Aftabuslar səf çəkmişdilər. musafir gözleyirdilər. Biləsuvara gedən maşini tapdiğ. Eminlə salamlaşdim. mindim Aftabusa. musafiri hələ dölmamişdi. Aftabusun pəncərəsindən eşigəki mərduma fikir verirdim. əllərində balaca bir cəbənin içində siqaret satanlari gördüm. əl saticisi burda çox idi. əllərində olan vər vəsayil da çox az. bu heyis beyis də bir balaca oğlan gəldi əlin uzaltdi Aftabusun içinə pul istədi. bir Məmməd çixartdim verdim. ayrilarinin pul vermeyin görmədim. mən Kamerani çixardib şəkil götürüncək oğlan getmişdi. Aftabusun işində tilvizion da təbiyə olmuşdu. sürücü gətirdi bir navar qoydu. məzmunu güldürməli idi. siyasətə ayid komedi bir verlişidi. mən Yaponda BBC nin xəbərlərində hərdən polisnən azadliğ istiyən döyüşmələri görürdüm. butovlukdə İranda umum mərdum siyasət barəsində nəzər verməsi qədər Azərbaycanda mərdum siyasətə marağli olmadiğini gördüm. Elham Əliyevin barəsində soruşanda çox yaxchidi ya pisdi deyilmir. siyasətə toxunmağin haraçağ azad olmaği billənirdi.yanimda bir cavan oğlan əyləşmişdi. bununla danişmağ isteyirdim. dedim mən cunubdanam və nəyə qəlmişəm. oda Bakida iqtisad oxuduğun dedi. Bakidan qayidirdi evlərinə. yolda Maşin istirahata saxliyanda da, onu çaya dəvət etdim. amma mənlə danişmağa çox marağ görsətmirdi. istirahətxanada bir kətdilərilə göruşdu. çox isti xoş beş elədilər. qizişdilar danişmağa. ketdən nəxəbər?
dali var...

2006-04-28T21:37:00.000-07:00

(Baki küçələrində)
Azərbaycanda nələr gördüm? (13)

yapdan qayitmağ həvəsinə duşdum. bilmiyəm niyə. heç Bakiya gələndədə qarar qoymamişdim nəqədər qalam. öz özumə deyirdim" pulum çatincağ qallam". çatmağina pulum çatirdi. hələ 100 Dolar cibimdə sağ salamat saxlamişdim. amma Bakinin yapdan məni day marağlandirmamasi və Qubaya soyuğ olduğuna gedə bilmədiyim qayitmağ hissimin qüclənməsinə bayis olmuşdur. Muradin da maşininin Pilakin polis qopartmişdi.
day axşam olurdu. Muradnan sağollaşib qayitdiğ dostumgilə. susumişdiğ. anasi çay getirdi. yaninda Əncil murabbasi. içənnən sora Kitablarimin hamisin yiğişdirdim. 10, 15 cild kitab özüm almişdim. o cümlədən , Sabirin seçilmiş əsərləri, Azərbaycan dilinin Orfoqrafiya Lüğəti, Azərbaycan Bayatilari, İsmayil Şixlinin seçilmiş əsərləri, Azərbaycan Ədəbiyyat tarixi, Azərbaycan Kilasik Ədəbiyyatindan seçilmiş əsərlər, Azərbaycan ədəbi dili və tarixi v s. 10, 15 cild kitab da Muradin dədəsi vermişdi. Əksəriyyəti Azərbaycan dili və Ədəbiyyatina ayid olan kitab. bu kitablar Azərbaycanin orta Məktəbində oxunan kitablar idi.
mən aldiğim kitablar hamisi təzə çap olmuş və cildi qalin üzü naylonlu kağizi ağ appağ kitablar idi. kitabiki açirdin elə əvvəl səfəsində Azərbaycan bayrağin yapişdirmişdilar. 5c × 6c qətədə bir şumal yağli kağiz bayrağ. istisnasiz kitablarin hamisina bu bayraği yapişdirmişdilar. mənə elə gəldiki bu iş Milli Varliğa təkid etməy üçündur. mən bu kitablari özümlə İrana aparmağ istədiyimə gora, qorxurdum İran Gümrükündə gir verələr. dostuma bu məsələni dedim və onunla birlikdə bu bayrağlari kitabin kağizi cirilmiya diyə səliqeylə qopartmağa başladiğ.yavaş yavaş bu bayrağlari qopartdiğ. bayrağlarin altinda kitabin səfəsində belə yazmişdir.
Azərbaycan Respoblıkasının Prezdenti
İLHAM ƏLİYEV
"Azərbaycan dilində Latin qrafikasi
ilə Kutləvi nəşrlərin həyata
keçirilməsi haqqinda"
12 yanvar 2004-cü il tarixli sərəncamı
ilə nəşr olunur və olkə kitabxanalarına
hədiyyə edilir
bu bayraği qopardansan sora mənə bəzi şeylər aydin oldu. biri buki bu bayrağlari Milli Varliğa təkid etməy üçün bura yapişdirmeyiblar. bəlkə ona gora yapişdiriblar ki qiymət qoyulmuyan bu kitablari bazarda sata bilsinlər. bu kitabi satan kişi də əvvəldə mən kitab istiyəndə demirdi vari. ağzin sürütleyirdi. gah deyirdi vari gah deyirdi yoxu. sora görduku mən ciddi istəyənəm mənı dedi dayanim getsin kitablari gətirsin. mən ona dedim elə məni də apar gedim kitablara özüm baxim görüm hələ nə kitab varin. qabil etmədi. dedim "olsun get gətir"
bir az dan sora kişi bir kitab gətirdi. onu aldim. sora getdik başqa kitabsatanlara. ordanda iki üç kitab alandan sora gənə bu kişinin yanina qayitdiğ. bilirdim ki soyuğ virmiş paltovlu bu kişinin yaninda yaxçi kitab olmalidir. biz qayidannan sora kişi bizə etimad elədi ya nə dostumnan məni apardi anbarina. onun anbari dal kuçədə qarnliğ soyuğ bir yerdə idi. kuçədəki evlərin divarlari çartleyib tökülmişdi. bir qoca qadin bayaqlari burda bu kişini hörabaleyirdi. ənvvəl öz dilimizdə sora bilmədim niyə Rusca.
anbarin qapisi nərdəli bir qapi idi. kişi açarin açdi. dar bir yerdə hamisi təp təzə kitab. kişi kitablari bir-bə-bir tökdü mənim qabağima. neçəsin çənə vurannan sora qimətin kəsib aldim.
indi bu kitablarin səfəsində bayrağlari söyandan sora başa düşdüm ki o kişi nədən qorxurmuş. və bizi niyə anbara aparmağa qorxurmuş.
dali var...

2006-04-26T20:28:00.000-07:00

(Yapon dili oxuyanlar və Muəllimləri)
Azərbaycanda nələr gördüm? (12)

bugün Yapon dili oxuyan uşağlardan birinin anadan olduğu günü idi. uşağlar qarar qoymuşdular parti qoysunlar. Murad çox isteyirdi hədyə də aldsin. mən, Murad, Emin , və Emil adinda bir oğlan Maşina mindik getdik bir boyuk Departin yaninda saxladiğ. girdiy Murad bir Gümüş Boğarziğ aldi. oyan buyan çənə vurannan sora 11 Şirvan verdi. bir Şirvan da verdi onu Kadu elədilər. Azərbaycanda Hədiyəni Kadu eləmək üçün pul lazim olduğu mənə qəribə gəlirdi. İranda ya yaponda hədiyə aldiğin dukanda da sən üçün onu Kadu eləməlidilər.
qayitdiğ Maşina. Murad Maşini istədi yandira. dedi : hələ qoy duşum baxim görüm Maşinin pilakin qopartmeyib polis.
duşdu getdi Maşinin dalina baxdi dedi : evim yixildi !
Muradin qeyiri qanuni park etdiyinə gora , Maşininin dal Pikakin polis qopartmişdi. Muradin əhvali pözuldu. Maşinda olan biz 4 nəfər fikirlərimizi yiğdiğ bir yerə nə iş görey?
Emil dedi onun bir dostu var onnan məslahatlaşsağ, o bizə yol görsədə bilər. zəng vurdu o dostu gəldi. o da dedi : heç olmasa 15,20 Şirvan puluz olsa mən sizin Pilakizi ala billəm.
Murad ərbab balasi idi. dədəsi varli karli adama bənzeyirdi. və çox da bilən adam. Muradin gələcəyinə çox nigaran idi. dünən də biz Muradigilə gedəndə Muradi nəsihət edirdi ki ağli olsun.
Murad da bu qədər pul yox idi. Murad ona gora çox narahati di ki evdə gənə onun etibari aradan gedəcək.
oyandan da narahatçiliği o idi ki bugünkü parti ona zəhrimar olacağ. zəng elədi bir ayri dostuna hələ görə ayri bir Pilak çixartmağ olar ya yox. dostu dedi bu iş curm hesab olunur.
qarar qoyduğ bu günkü partiya gedək. Murad allaha təvəkkul dedi. Maşina gaz verdi. dedi : sabah yox bürüsü gün ,Tasdiğ imtahanim var. Tasdiğimi alseydim rahat olardim. bugün gedəyin işimizə. əmim dovlət işində olur. diyərəm pilaki əmim alar.
uşağlari yiğişdilar. 6 oğlan 3 qiz. getdiğ bir Restorana. yemək gətirdilər. yiyə yiyə oyandan bu yandan söhbət getdi. qizlarin biri dedi : sizlər niyə ana dilimizi məktəblərdə oxurmisiz
? Murad həfiyə alan qiz da dedi : mən heç vaxt Guneyə gelin getmərəm. zörla orda hami çadra örtməlidir!
eləki intizarim var idi ocur parti demək olmazdi. bəlkədə mənim yaşim bularla cur gəlmədiyi üçün bizim aramizda söhbət qizişmadi. amma mənə elə gəldi ki Guzeyin qizlari başi açiğ da olsalar Guneyin qizlarila fərqləri yox. bular da həddində Konzerveytiv və muhafizəkardilar.
yeyib içənnən sora Restorannan çıxdığ. hələdə yağiş yağirdi. qizlar başlarin salib aşaği sağollaşmamiş çixib getdilğr. oğanlarnan əl goruşub ayrildiğ. Murad hələ hədiyəsin verməmişdi. əcələ elədi yeriyib daldan qiza yetişsin. bu qiz Guneyə gəlin getmeyi sevməyən qiz idi. Murad qiza yetişənnən sora qizi çağirib qirmizi kağiza bükülmüş hədiyəni verdi. qiz aldi bir az üzü qüldü. gennən bu səhnəyə baxan mən, qizin gülər üzün gördüm, amma ürəydən sevinməyin görmədim.
dali var...

2006-04-25T19:31:00.000-07:00

(əlçörəyi)
Azərbaycanda nələr gördüm?(11)

Metronin qabağinda Aftabus saxlamişdi musafir səsleyirdi. dinməz söyləməz məndə atildim mindim. Aftabus Səndəli doluncağ musafir mindirmişdi. oturmağa yer olmadiğina gora, ayağ üstə durdum. məndən sora neçə nəfərdə ayağ üsteydilər. Şəhidlər Xiyabani tərəfinə getdiyini bilirdim. Şirvanşah Sarayinda duşdum. Kirayəsi yarim Məmməd. bizim pul 100 Tümən. bu əvvəlin dəfəmidi Azərbaycanda yarim Şirvana bir iş görə bilirdim.
burda bir Qala var. enli divari hələ ayaq üstə qalib. aradan araya bu divarlarda pəncərədə qoyulub. girdim içəri. divar ihatə edən böyük bir hayat içində təzə tikintilər tikilib. o cümlədən İtaliyanin Səfirliyi burda. şəxsi binalar. mərmər divarli evlər idarələr. içəridəki təzə tikintilərlə bu köhnə divar adamin nəzərində təzad yaradir.
burda bir balaca Məçid də vardidi. təzə tikilmişə bənzər. amma qapisi bağli. Eyvaninin rəngi torpağ rənginə çalan sari. İranda olan divari göy Kaşili Məçid görə bilmədim. yalniz Azərbaycanda mənə İslamçiliğdan o marağli gəldi ki , keçən gün Murad Maşini Qiz Qlasinin yaninda saxladi. duşduk gedək Qaliya baxmağa. o zaman yaxinliğda olan Məçidin Günbəzindən ucalan Səlim Muəzzinzadənin Azan səsi qulağimi nəvaziə elədi. bir ləhzə İlahi və ruhani haləti hiss elədim. ürəydən sevindim. tez əlimdəki Kamerani Move Moduna qoyub o səsi və o səhnəni zebt eləməy istədim. təəssuf olsun ki mənim Kameramin zərfiyəti dolmişdi. day Azanin da axiridi. təkcə "Laela hə illəllah "i zəbt eliyə bildim. öz özümə dedim " bunu da aparram İrana. Azərbaycanlilari dinsiz imansiz taniyanlara yaxçi soğat olar".
Aftabusa mindim qayitdim Universitetə. yolda gördüm bir yerdə əl çörəyi bişirillər. döndüm bir çörey aldim. acmişdim. orda işləyənlərin hamisi qadin idi. 7,8 nəfər. Guzey də Qadinlarin umumi işlərdə və Camiə huzurlari Guneydən daha çox nəzərə gəlir. mən olarin birindən soruədum buranin şəklin çəkə billəm ya yox. dedi buyur. təndir yerin altinda yox, bəlkə yerin uzundə təbiyə olmuşdur. və çörəy yapan ayağ ustə yapirdi. bir nəfər də bişən çörəyi ayağ üstə şiş əlində təndirdən çixardirdi. 4, 5 nəfərdə xəmir eleyib kündəleyirdilər. təndir qazla qizirdi. bir tərəfdən yapib bir tərəfdən çixardirdilar. biri bir Şirvan. amma əlhəq ki çox dadli çörey idi. məni yaxçi təhvil aldilar. orda işləyən qadinlarin biri deyirdi ki 20 il bundan əvvəl Ərdəbildən bura Qəlin Qəlib. dedim : bə heç Ərdəbilə gedirsən ya yox?
dedi : yox
soruşdum : bə darixmirsan?
dedi : niyə darixirame. amma icazə vermillər ki gedəm.
soruşdum : kim icazə vermir?
dedi : həm hayat yoldaşim həm devlət.
amma gülə gülə bu sözləri dediyinə gora heç də bilmədim bu sözunə inanim ya yox. amma Ərdəbildən olduğuna inandim. Ərdəbil ləhcəsində danişirdi.
olardan Şəkil göturəndə çörəyi satan qadin mənə dedi onunda şəklin göturum. şəklin atannan sora dedi Gilək dir. dilləri bizim dilnən fərqli. və Fars dilinə yaxin. Dicital Kameranin səfhəsində göturduyum şəklin görsətdim. dedi : nə gözəl şəklim düşüb!
dedim: elə gözəllərin şəkli gözəl düşər!
mənim üzümə gülə gülə yavaş bir sillə vurdu. bəlkədə qizliği yadina düşdü.
çörəyi yiyə yiyə gəldim Universitetə tərəf. bir cuvanəzən qiz 20, 21 yaşinda ayağinda dampai Universitetin qabağindan gedirdi. ağleyib çiğira çiğira deyirdi :
eşşəyin oğlu get İradəni al ! itin oğlu get İradeylə əvlən! neynim bə?!
gəlib keçənlərin içində qizin dalica baxib gülənlər də var idi.
dali var...

2006-04-23T22:17:00.000-07:00

(BAki, Qiz qalasi)
Azərbaycanda nələr gördüm? (10)

taksi tutduğ getdig dostumun Sumqayid da olan əmisinin evinə. gecəni orda yatdiğ. sub genə taksi tutduğ Bakiya qayitdiğ. gecədən başlanan yağiş hələ yağirdi. yağiş suyu küçələrin çalasina yiğişib göl olmişdi. Maşinlar keçəndə adamin ustu başina çıçreyirdi.
Universitetin yaninda bir Səlmani var idi. dostum məni apardi ora. o Səlmaninin tablouva yazmişdi " kişi salonu". Azərbaycanda "kişi salonu"yla "qadin salonu" var.
Dəlləyə məni tapşirdi. dedi başin qirxdiracağ, bir də üzün, nəqədəer eleyir?
Dəlləy cavan kök bığlı bir adam idi. dedi: bir Şirvan yarim.
dostum mənim qulağima dedi: bir Şirvan yarimnan nan cox vermə ha! Azərbaycan pulun ki taniyirsan day!
mən ona arxayinliğ verdim. amma dostum həməşə nigaran idi mənim başima börk keçməsin. Mirza Babəyevin CD-sin də alanda Dukançi 3 şirvana dedi. mən çıxardib 3 Şirvan verəndı orda da dostum mənə demişdi : burda qimət hər nə dedilər sən tez çıxardib onu vermə! burda Dukançi qiməti yuxari deyər.
insanlarin bir birinə belə bir etimadsizliğin mən Azərbaycanda dərin hiss elədim.
Dəllək mənim başimi qirxib yudu. sora üzümə köpüy vurub, ülgücü götürüb üzümü qaşimağa başladi. ustdən aşaği, aşağidan ustə. oqədər üzümü qaşidi məni təzə anadan olan uşağa bənzətdi. mən canimi dişimə tutub, üzümün göynəməyinə dözdüm. Dəlləy üzümü qaşiyib qutarandan sora dedi: qorxma 3 gün day üzündən tük çıxmiyacağ.
üzüm göyniyə göyniyə Səlmanidən çıxdim. yağiş səhliməmişdi. soyuğ yeldə buyandan əsirdi. özümu apardim saldim Elmlər Akademiyasi Metrovunun içinə. camaat soyuğdan yiğişmişdilar bura. bekarçiliğdan getdim bir Qəzet aldim. qimətin soruşmamiş bir Məmməd verdib, bir az dayanankimi elədim görüm hələ bir şey qaytaracağ ya yox. qaytarmadi. bir Məmməd İranin Pulu 200 Tumən eleyir. İranda 200 Tumənə 2, 3 Qəzet almağ olar. Qəzeti oxumağa hovsələm olmadi. 3 polis dayanmişdi Metronin qabağinda. olardan soruşdum bu yaxinlarda Muzey var? 3 nəfərin içində hamidan Dərəcəsi yuxari görsənən mənə muzahim adam kimi baxib mizi-mizi elədi başa duşmədim nə dedi. amma isteyirdi diyə bu yaxinlarda yox amma fılan yerə getsən olar!
dali var...

2006-04-22T06:47:00.000-07:00

(Baki, bayrama göra ağaclar bəzənilib)
Azərbaycanda nələr gördüm?(9)

1991 inci ildə Azərbaycan dövləti Azərbaycanin rəsmi xəttin Kiril Xəttinden Latin Xəttinə döndərməydə çox casaratli iş görüb. Kirill xəttilə Azərbaycan türküsün yazmağ it azabidir. Bakiya getməmişdən qabağ mən də çalişdim oxumağin oyreşem. Yapon Vikipediyasindan Kiril Xəttinin necə oxunmağin da alib kopi edib otağin divarina yapişdirdim. internet də Ruman axtaranda Latin dilində tapilmiyanda Kiril Xəttində axtarmağ isteyirdim. amma yazib oxumaği çətin olduğuna gora, heç onun hamisin əzbərliyə bilməmişəm.
mənə bu məsələ marağli gəlirdi. Latin Xəttilə Azərbaycan türküsün yazib oxumağ nece asan olduğunu görəndə sevinib həvəslənirdim.
bir gün dostum məni apardi əmisi gilə. Əmioğlusu evdə tək idi. qarar oldu bu gecəni də burda yatağ. oturduğ çay işdig. əmisi oğlu bir dünya Xəritəsi yapişdirmişdi divara. o Xəritədə Turk taninan Türkiye Azərbaycan, Türkmənistan , ÜZbəkistan , Qirqizistan və Qazagistanin Xəritələri sari rəngilə bir birinə yapişdirilmişdi. Xəritənin böyründə Atatürkun Şəkli. Şəklin altinda Ataturkun dilincə yazilmişdi " Mən Mutlum Türkum Diyənə".
Bir saatdan sora dostumun əmisi Xanimila gəldilər. Uca bir kişi idi. dostumun əmisi oğlu tez dədəsinə dedi: Behnam deyir biz Məktəblərimizdə Ana dilimizi oxumuruğ.
dədəsi bu sözu eşdənnən sora mənim gözümun içinə baxdi. isteyirdi diyə " bu nə sözdu?!"
dedi: doğrudan?!
dedim: bəli
dedi: bəniyə?
niyəsin ona tapib diyə bilmədim. amma ona dedim biz dilimizi məktəblərdə də
oxuya bilməsək, evlərdə oxuyariğ və dilimizi qoruyariğ. dostum tez əmisinə dedi:
Behnam dey burda gördüyum ən pis şey odur ki Bakida bəziləri Rusca danişir. belə belə söhbətlər gedirdi. dostumun Əmisi Xanimi Arvadi şami gətirdi. Düg, Xuruşu Toyuğ.
Azərbaycanda Guş Qirpisi (Anfulaanza) gəldiyinə göra, dövlət Toyuğ ətin bazardan yiğişdirmişdi. mərdumda qorxu varidi. Baki Dövlət Universitəsində Elan vurulmuşdu necə mərdum özlərin bu mərizliydən qorusunlar. amma burda şama toyuğ əti bişirmişdilər. içində Alçasi. məndə neçə gün Toyuğ əti yeməmədiyimə göra, heç Güş Qirpisi yadima duşmədi doyuncağ yedim.
şami yiyənnən sora, dostumun Əmisigilin Evi şuluğ olduğuna gora day burda qalmağa postumuz olmadi. Əmizi bizdən uzr istədi. dedi bilseymiş biz burdayiğ heç gəlməzmişlər.
gecə saat 11i keçmişdi. dostumun əmisi oğlu bizi goturdu apara Hotelə. taksi tutduğ getdik bir böyük Hotelin qabağinda düşduk. orda otağ olmadiğina gora, bir az piyada getdik ayrisina baş çəkək. bayaqki Hoteldən bir az ucuz görsənən bir Hotelə girdik. Reseptionda oturan bir kişi ayağa durdu. biz soruşduğ otağ var ya yox. cavab vermədən bizə dedi hoviyyət kartizi verin. dostum bir daha soruşdu Hotelin qiməti neçiyədi. mən ona demişdim yalniz bir yer olsun ucuz. uzanağ yatağ.
Reseptiondaki kişi qiməti demədi. əlin uzatmişdi kart isteyirdi. mən çixartdim Yapon Universitetinin Kartin verdim. dostumu ona görsətdim dedim biz ikimiz burda qalmağ isteyirik.
dostuma dedi: sən də kartuvi ver!
dostumun karti yoxidi. kişi mənə dedi bu kart nə kartidi. ayrisin ver. karti dostumun əmisi oğlu aldi. kişini belə tərpənməyi və bizi saya salmamaği mənə dəydi. əsəbləndim. dostuma dedim: ver mənə o karti heç day bura behiştə dönə burda qalmaram.
kişi dedi: bura karti ver! mən nə bilim bu nədi?
mən səsimi ucaltdim: sənin savadin yoxdi!
kişi də səsin ucaltdi: sənin savadin yoxdi.
mən dartindim dostumun əmisi oğlunun əlindən kartimi alam o karti çəkdi özunə sari. mənə dedi: dayan bir dayqa goy mən danişim düzəldim sənin işin yox.
mən dedim: qardaş mən burda qalmiyam. Parkda yataram burda qalmaram.
mənim dartinmağimi görüb karti mənə qaytardi. çixdiğ ordan. çixandan sora dostum dedi: elə bil burda Xanim Servisidə verirlər. on uçun mötəbər kart isteyirdi.
. hava day soyuğlamişdi. kapşenim qalmişdi dostumgildə. bir köynəynən bir də dostumun əmisi-oğlu hələlik verən nazik bir kamfa əynimdə. soyuğ yel adamin sümüyünə keçirdi. hələ qişdan beş alti gün qalirdi.
dali var...

2006-04-20T22:55:00.000-07:00

(Baki)
Azərbaycan da nələr gördüm?(8)

ikimci gecə də dostumun dostunun evində yatdiğ. onun atasin Qarabağ savaşinda Ermənilər öldurmişdi. elə mənim dostumgil də Qarabağin məcburi köçkunlərindən idilər. ikimci günü olarin evinə də getdik. Anasi mehriban gözəl bir xanim idi. onu görəndə öz Anam yadima duşurdu. çehrəsində bir nigarançiliğ göünürdu. oğlu mənə dediki Anasinin hələdə bir qardaşi Ermənilər isarətində. başina nə gəldiyini heç kəs bilmir.
anasi bizə çay gətirdi. yaninda murabba ilə Girdəkan. murabba çöx şirin olduğuna göra çox yiyə bilmədim. söhbət qarabaədan duşdu. Anasi Xocalida başlarina gələn zülmlərdən dedi. Ermənilərin necə Xocaliya yaxinlaşib muhasirə etməylərindən. Bombla evləri dağitmalarindan. gecə yarisi yuzudan durub cani saxlamağdan. və Ermənilərin bu qədər vəhşi xuyulu olduğu heç kəsə bəlli olmamasindan. muharibə başlanmamiş nece bir yerdə bir aftabusda Erməni Musəlman iş ustunə gedməyindən. Azərbaycanlilarin olardan Qiz almasi və Ermənilərə Qiz verməməylərindən .
Azərbaycanda işqal olunmuş Qarabağ torpağlarini geri qaytarmağ indi Azərbaycanda hər bir Azərbaycanlinin böyük baş ağrisina dönüb.
hər gecə gündüz bu məsələnin ustundə Tiliviziya Kanallarinda mubahisə və ya Xəbər yayilir. Azərbaycanlilar belə fikirləri var ki bu torpağlar sulh yoluila geri qayidilsin. dostum deyirdi " muharibə olsa indi bir az iqtisad vəzi yaxçilaşib oda genə pisələr".
Dostumun nəzərinə burda iqtisadi vəz yaxçilaşsada, mənə elə gəldiki hələ buranin yaşayiş səviyyəsi aşağidir.mən Şumalin yaşayiş səviyyəsin Cunubdan geri gördüm. amma dövlət öz təbliğat və diyazporasinda isteyir bunu mərduma inandirsin ki " bizim ölkə çox güclu inkişaf edir".
sub mən durub hamama gedəndə lulələrdə su yoxidi. və mən öz özumə dedim hələ o güc gəlib bu lulələrə yetişmeyib.
kitab almağa gedəndə də bir iki kitabsatan dukanlara getdik. bu dukanlarda sayi 100 cild kitab yox idir. Latin Xəttilə çap olan kitablar azdir. hələ əsil mənbələr Kiril Xəttindədir. Kiril Xəttində təhsil alanlar məcburdular Latin Xəttində oyrənsinlər. Latin Xəttilə təhsil alanlar keçmiş Kiril Xəttinə yazib oxumağin da oyrəşməy məcburiyətindədilər.
mən İsmayil Şixlinin Rumanin mutləq Azərbaycandan almağ fikrindeydim. Azərbaycan dilinə ayid olan kitab axtarirdim. amma gedib kitabsatan dukanlari görəndən sora, hətta umudum kəsildiki bu kitablari ələ gətirə biləm. bir dukanda oqədər mənə bu vəziyət zor gəldiki ağzimnan belə bir sözdə çixdi " elə nə gücüz var Heydər Əliyevin Şəklin çap edib divarlara yapişdiribsiz!"
sora öz özümə dedim " ay canim! sən özun Azəri də olsan, burda tikanli söz deməyə haqqin yoxdur! "
dali var...

2006-04-19T04:34:00.000-07:00

(Şəhidlər Məzari)
Azərbaycan da nələr gördüm?(7)

çay içəndən sonra ayrildiğ. bizə qarişanlar dərslərinə getdilər. mənim dostum dərsindən vurdu. bizdə çixdiğ şəhərə. Yapon dili oxuyuan 18 yaşinda Murad adinda bir oğlanin Nissan Maşinila çixdiğ şəhərə. Murad Maşina girən həmin məndən soruşdu Maşini necedi. məndə dedim ə'ladi. amma yaxchi deyibl'r cavandi beyni qandi! Murad mainda oqeder musiqinin səsin qaldiridi Maşin titrərdi. o qoymazdi volom bir yerdə qalsin. gah qaldirardi, gah yendirərdi. Maşinida elə ocur sürürdü. yapdan qaz verib Maşini atlandirib çapardi. beş alti dənə Maşin dalda qoyandan sonra, tormuzlardi. biz də Murada yalvarardiğ "Murad sən Allah yavaş sür! tasdiğindaki yoxdi!"
Şəhidlər Qəbristanliğina getdik. buludlu soyuğ gün idi. sakitçilig idi. yalniz bir Qəbirin qabağinda iki yaşli Xanim dayanmişdi. uzağdan görünən bu səhnə adama çox Qurbət hissi gətirərdi. Camerani çixardib bu səhnədən neçə əks götürdüm. Qəbirlərin sahibinin Adin bir bir oxuya oxuya irəlilədik. bir Məzarin Daşinin ustundə bir cavan Xanim Şəkli həkk olunmuşdu bi cavan oğlan. soruşdum bu Şəkillərin qəziyəsi nədir. dedilər bular iki sevdaymiş. adağlimişlar. oğlan İstiqlal uçun gedən döyuşlərdə canin əldən verib Şəhadətə yetişəndən sonra, Qiz ozun öldürüb. Azerbaycanda o günü Sevdalar Günü adlanib.
bir az da irelilədik. yaşli xanimlarin yanina çatanda dedim" Xala, Allah rəhmət eləsin!".
Xanimlar dönüb dedilər" başuva dönüm bala!".
Qəbristanliğin Borcunun altinda Şölə yanirdi. yel o Şöləni pileyib oyan buyana çirpirdi. Şölə sönmirdi. əlimizi uzatdiğ o Şölənin otuna qizişdiğ.
ordan getdig Şəhidlər Xiyabanina. burasi mənə cöx marağli gəlirdi. Azerbaycanin Muasir Ziyalilərin hamisinin M\zari burdadir. bir bir bu Məzarlarin Qabağindan keçdik. mən ona fikirləşdim Cunub hələ qalsin oyanda, heç iranda bucur bir muqəddəs məkan yoxdir.
Qəbristanliğin dalinda geniş bir yaəşilliğ yerdə böyük bir heykəl, kotlu şalvarli ayaq ustə durmişdi. bu heykılin daşina " Heydər Əliyev" həkk olunmuşdur. bu Qəbristanda en böyük heykəldə elə həmin bu heykəlidi. bu heykəldən 20,30 metir qabağa əyləşib qiçin qiçinin üstünə aşiran bir Xanimin heykəli qoyulmuşdur. bu Xanimda Heydər Əliyevin Xanimidir. bu iki heykəlin yaninda iki polis gəzirdi.
dali var...

2006-04-16T22:55:00.000-07:00

(Baki,əlçörəyi)
Azərbaycan da nələr gördüm?(6)

süb-süb hami tələsirdi getsin dərsinə yetişsin. mənim döstumunda Kilasi uçumcu mərtəbə də idi. ,Baki Dölət Universitetinin uzun pillələrin çixmağ azab olduğuna gora, hami çalişirdi minsin Asansora. iki Asansor var idi. biri salonun o tayinda biri bu tayinda. biz də özümüzü soxdiğ onun birinə. Asansorun içində guclə 4 nəfər yerləşərdi. Asasnsor qalxa qalxa divarin qirağlarina surtunurdu ya nə, qijildamağ səsiə qarişmiş xiriltı səsi verirdi. . dostuma dedim bu Asansorun vəzi xarabdi. siz buna nece minirsiz? qorxmirsiz ipi qırıla gurulu-gumbaz düşesiz? o mənə dedi narahand olma elə bir iş olmaz. dostum gil yaşayan Apartumanin da Asansoru belə siniğ-salxiğ Asansor idi. yeqin elədim ki bu Asansorlar hamisi SSR zamanindan qalan dəm dəsgahlardilar.
tək mənim dostumun yox, bu Universitet də mən əli kitabli çətin tapirdim.elə əksəri öyrəncilər əlləri cibində danişib gülə gülə Universitetə gəlirdilər.
uşumcu mətrtəbənin salonunda Yapon dili oxuyan uşağlar başimiza yiğişdilar. yalniz oğlanlar. Kilasin xeyrindən keçdilər. olduğ alti yeddi nəfər. bir də Ərəb dili oxuyan bir oğlan bizə qarişdi. getdik Universitetin Çayxanasina. Çay sufariş verdik. bir Xanim bir Çaynikdə bizə Çay gətirdi. Şişə istikan yaninda. Çayda elə dad yoxidi. amma uşağlarinan bir yerə yiğişib danişmağimiz söhbətlər çox dadliidi. mən iki cənbədən olara marağlidim. biri bu ki Cunubi Azerbaycandan gəlmişəm. danişiğim və Ləhcəm fərqlidir. bir dildə danişiram. amma qərib və yeni bir danişiğ. elə bil ki olara bucur gəlirdi. birdə mənim Yapondan gəlməyim. heç bilmirdilər Yapondan sual soruşsunlar ya Cunubdan.
olarin biri çixartdi Siqaret çəkməyə. məndən soruşdu çəkə bilər ya yox. mən ona dedim, mənim bir Məlikanli dostum var. onun otağina bir qonağ gəlmişmiş.Doktura oxuyan qirli-firli adamimiş. qonağ isteyib Siqaret çəksin. dostumdan soruşub Çəkə bilər ya yox. dostum deyib: İxtiyarin var! sən yap dur donbalağ aş!
keçdilər gülməkdən!
dali var...

AZERBAYCAN

2006-04-15T06:24:00.000-07:00

(Baki)
Azərbaycanda nələr gördüm? (5)

sub mənim dostumun Dərsi varidi. durduğ geyindik. mənə dedi səni də apariram Universitetə. Azərbaycanda ən böyük Universitet. Baki dölət Universitetinə. geyindik çixdiğ. mərdum Aftabus gözleyirdilər. bizdə getdik olara qarişdiğ. ora mənim dostumun dostuda gəldi. olar bir birilə öpüşdülər. yalniz bir öpüş. üzün sağ tərəfindən. oğlanlar oğlanlardan. qizlar qizlardan. oğlanlar qizlardan hələ öpüşmək oyanda qalsin, heç əldə görüşmürlər. mən dostumdan soruşanda "gizlarnan da belə öpüşürsiz ?" ona gülmək gəldiki yani belə iş mütləq olmaz. Universitetə gedən dostlarin əlində mən heç kitab görmədim. bilmədim bular necə dərs oxuyullar. Aftabusun içindən şəhərə baxirdim. Abidələrin köhnəligi çox gözə dəyirdi. bularin hamisi SSR zamani tikilib şəkilsiz kirpit qabina oxşiyan neçə mərtəbəli tikintilər idi. yolun qirağinda Aşqali Zibili yandirmışdılar ot qalxmişdi. Bakida Maşin elə cox dəyirdi. Tehran kimi şəhərdə sublər mərdum iş ustunə gedən çaği olan böyük tirafikdən xəbər yox idi. 20 dayqa kimi yol gedəndən sora endik. Aftabus adamin birindən yarim Məmməd alirdi. bu qədər yolu Cunubda maşina minsən Bakida verdiyin kirayənin ikidən biri cibində qalar. mənim kirayəmi də dostum hesab elədi. məndə geyemeklər Şumalda Cunubdan bahadir. Şumalda bir Bəllə puluna Cunubda ikisin almağ olar. yemək içmək və içtimai xədəmatlarin qiməti yuxaridir. sub sub Universitetə gələn gənclər toya gedən adam kimi geyinməşdilər. mən öz üstü başima baxanda xəcələt çəkirdim. başi uzun başmaəlar bakidada mod idi. oğlanlar kişilər ucu şüş xurum potin. qizlar xanimlar izi dar şalvar boğazli çəkmə. Universitetin içinə girəndə bir nazim durmişdi Tələbərin Kartlarina baxirdi. amma kart görsədən az idi. giriş kapidan birdən birə iki uç nəfər keçirdi. dostum məni də bu basan basanin içində içəri keçirtdi.
dali var...

AZERBAYCAN

2006-04-13T01:16:00.000-07:00

(Bakida, Çayxanada)
Azərbaycanda nələr gördüm? (4)

Bakiya yetişenden sonra sürücü mənilə kirayə davasi elədi. qararimiz buna idi ki 2 Şirvan yarim sürücüyə kirayə verək. O mənə dedi : çünkü səni Bakinin içində bir az artiğ mindirmişəm 1 Şirvan da gərək ustəlik verəsən.
mənə bu söz ağir gəldi. başladim diyəm ki : yox qardaş. sən Biləsuvardan bura bizi 2 Şirvan yarima gətiribsən isteysən bu iki qədəm yolda mənnən 1 Şirvan alasan?! insafdi?!
sürücü dedi: bura Bakidi bahaliğdi. sənin xəbərin yoxdi.
mən dedim: Baki olanda nə olar biz 2 Şirvan yarima danişmiçdiğ!
sürücü gördüm çox qaş qabağin salladi, çixartdim cibimdə 4 Məmməd var idi onuda verəm. almadi. dedi yox, həkim höküm gərək 1Şirvan verəsənş. mən gördüm day zor deyir, o 4 Məmmədi də qaytardim qoydim cibimə. sürücü gördü ki day mən gediyəm əli haxdan da çixdi mixdan da, dedi : ver bəriye baba!
4 Məmmədi mənnən aldi amma deyinə deyinə getdi.
mən Əvvəl baxişda elə bilirdim ki elə İranin bir Şəhərində duşmişəm. Maşinlar xiyabanla necə getməyləri , adamlari xiyabandan keçmələrində çox fərqimiz yoxdur.
amma saçlarin uzadib qırcana qırcana nazli nazli gəlib gedən qizlari görəndə bildim ki bura İran şəhərlərilə fərqli dir.
internet də taniş olduğum dostumu əvvəl görməy isteyirdim. sürücünün maşinindan zəgləşib qarar qoymuədiğ. 5 dayqa gözliyəndən sonra kot şalvarli gülümsünə gülümsünə gəldi çixdi.məni apardi öz afisinə çay verdi. oyan buyandan bir az danişandan sonra onun uç qonaği gəldi. olarin biri içib havali_havali danişirdi. bir az olarin sozunə qulağ asdim. havali kişini danişdirib sözunə gülürdilər. mən olarin məclislərin pozmağ istəmədim. zəng elədim Baki Dovlət UniversitetindəYapon dili oxuyan dostum gəldi. iki nəfər dostlarila gəlmişdi. getdik Dönər Kabani yedik. şamdan sonra mindi bala Aftabusa getdik məhəllələrinə.
bakinin məhəllələri gecə çox qaranliğ olur.elə bil ki iliktirisitə yetirmir.
dali var...

neler gordum?

2006-04-07T22:02:00.000-07:00

(Baki yolunda )böyük görmək üçün üstündə tikləyin
Azərbaycan da nələr gördüm?(3)

sari heykalli sürücü, heç bizim Cunublu olduğumuza marağ görsətmirdi.onu biz danişdirmeyincağ danişmirdi. elə dum-duz qabağina baxirdi. yolda polisin maşinin yaninda qeyri qanuni sibqet alirdi. Şumalin mən gördüyüm yollari çalali-çulali idi. böyük maşinlar köhnə. oyan buyani çurumüş. yöllarin arasinda həddi aradan xət yoxdur. amma maşinlar vijiltila bir birinin yanindan keçillər.xeyləy yol getdik. nə ot yox nə ocər nə ağacliğ biyabana yetişəndə yöl qirağila əyri-müyrü pas kəsmiş Lülələrin ucu qutarmirdi. sürücüdən söruşdum dedi bu Lülələrdən Bakiya Gaz gedir. soruşdum bu Lülələri niyə yer altinda basdirmirlar. dedi buranin yeri şoramdir. Lülələr yer altinda tez pas kəsillər. buranin yeri şoram olsa da, mənim zehnimə bu sual gəldiki elə həmin allahin bu şoram yeri Japonilarin əlində olsa, burdan yüz cura məhsul ələ gətirəllər.
bir az bu biyabanliğda adami pis hiss basirdi. nə bir əməlli başli tikinti var, nə ev var nə avadanliğ.ucun tutub uzuna gedirsən sari torpağliğ, yovşan kolundan başqa gözə bir şey dəymir.
tuvaletə getməy məcburiyyetindəydim. sürücüyə dedim bir yerdə saxlasin refi-hacət edim. saxladi. duşub gedəndə Çantamida atdim dalima. acmişdim. işim qutarandan sonra, yaxinda olan bir qəfiyə oxşar tukana girdim. bir qoca, qarni yekə kişi bir qadin bir uşağ əyləşmişdilər.məndən başqa muştəriləri yox idi. Mizin ustunə iki üç dənə şəkərçörəyi qöymişdilar. ikisin ondan götürdum. pulun verəndə kişi dedi : aya bir az çöx al dənə.
dedim: yox elə bular görər!
qayitdim maşina. Təbrizli şirin yuxuya getmiədi. mən gəlincək sürücü üz gözünə su virmişdi eynəsi açilsin. maşina mindik. sürücüyə şəkərçörəyi təaruf elədim yemədi. mənə dedi: aya sənin bu Çantada nə vare bərk-bərk yapışıb dizuvin üstünə qoyubsan? bizlərdə bu işə pis baxallare! oğru zad yoxduki burda! elə hayana gedirsən özunlə oyan buyana aparirsan!
mən Çantamin için açdim görsətdim. dedim bir şeyim yox. bir az paltarim var yalniz. səni də oğru hesab etmirəm. amma yaponda rəsm dir "hər kəsən öz canina öz malina məsul dir". məndə ordan adət göturmuşəm.
dali var...

Azerbaycan

2006-04-05T21:47:00.000-07:00

(Biləsuvar) boyuk görmək üçün üstündə tikləyin
Azərbaycanda nələr gördüm? (2)

Gümrükdən qutaranda saat day 2ni keçmişdi. hava bədəni üşüdən hava idi. hələ Qışdan neçə gün qalirdi. Heydər Əliyev nen Elham Əliyevin dədəli balali şəkilləri Gümrükun İrana olan tərəfin bəzəmişdi. uzağdan baxandada əvvəldə adamin gözunə girən elə bu şəkillər idi. Gümrükdən işimizi qutarib çıxan kimi çöldə dayanan taksi sürücüləri yaxamdan yapişdilar. bildiler ki Bakiya gedənəm yap dartindilar. hərəsi məni bir yana çəkdi. birdə onda gördum məndən qabağ Gümrük işin qutaran Təbrizli ariğ kişi deyinə-deyinə taksinin birindən düşdu. getdi aydisina sari. məndə istədim onla birlikdə gedəm. gözum ona sataşanda bir az ürəyləçdim. amma nə onun əlindən bir iş gəlirdi nə mənim. biz iki nəfəri taksi sürüculəri öz maşinlarina mindirmək üçün o qədər oyan buyana dartdilar, elə bil iki qüzü bir dəstə qurd içinə duşmişdi.
çox oyan buyan eliyəndən sonra mindik bir nəfərin maşinina. qarar oldi Şumalin Biləsuvarinacağ hərəmiz bir Şirvan verək. maşinin içinə girəndə gördum Yeralma aparan qoca kişidə qabağda əyləşib. maşinin içində olduğ iki Şumalli iki Cunubli. qoca kişinən sürücu Biləsuvara çatincağ Cunublulari qeybətdədilər. Təbrizli ariğ kişi ehmal mənim qulağima dedi: burda gözdəginən ha!bular çox köpöyovludular!
qabağda oturan Yeralma aparan qoca kişi sürücuyə deyirdi : imkanlari olsa İmam Hüseynin başin kəsəllər!
mən maşin gedə gedə maşinin pəncərəsindən Camera tutub gözumin qabağindan məhv olub gedən evlərin menzərələrin şəklin götururdum. Biləsuvara yetişən həmin maşinnan düşüb mivə satan qoca arvaddan, su aparan tankerdən bir iki dənə şəkil göturdum. mən şəkil göturəndə tukançi bir cavan oğlan mənə baxib güldu. başa düşmədim nəyə gülür. istədim bir az gedim küçələri gəzim. onda gördum Təbrizli gəlib daldan məni çağirir.
deyir: bevaxdi Bakiya gedirsənsə gəl gedək. sora axşam olar maşin tapa bilməzsən. burda özuvi tablov eləmə.
getdig bir sari heykali kişinin maşinina mindik. maşin 20,30 il bundan qabağin maşinina oxşeyirdi.mən qabağda əyləşdim sakimi aldim qucağima, Təbrizlidə dalda əyləşdi. hələ sürücu dəbərincək, bir balaca üşağ gəldi əlin maşinin pencərəsindən içəri saldi pul istədi. Təbrizli sürücuyə dedi : xırdon var?
sürücu bir Məmməd çıxartdi verdi Təbrizliyə. Təbrizli oni alib verdi üşağa dedi : gala ?ikuvi bizdən çək!
dali var...

AZERBAYCAN

2006-04-05T07:00:00.000-07:00

(Germi)
Azərbaycanda nələr gördüm? (1)

2006 ilinin yaz bayramindan neçe gün qabağ Biləsuvarin sərhəddində Şirvan axtarirdim. özumə bətər soyuğ dəymişdi.
nənəm deyirdi : Behnam heç mən sənin bu səfəruvə razi dəyirəm!
mən tehran da 60 min Tümən Azərbaycanin Vizasina vermişdim. bir ayin içinde getməlidim.
15 gün qalmağa icazə vermişdilər. amma pulum hədərə getməsin diyə getməg istəmirdim. çoxdan idi Azərbaycani görmək istərdim. hələ Azərbaycan istiqlaliyet tapib, sərhədlər açilanda Muğana gələn dişi qızıl Şumallilari görub gedib gələndən oranin sözün söhbıtin eşidəndə mən də getmək istərdim. amma 12 yaşinda bir uşağ hələ öz arzusun yerinə yetirmək üçün nəqədər imkani ola bilər?
16 il o zamandan keçmişdi. day nə dişi qızıl Bakili Muğanda görulurdi, nədə ora gedib gəlib söyliyən var idi.
yanimda 450 dolar pul var idi.100 dolarliğ Şirvan aldim. hələ bu günə qədər heç adin da eşitmədigim pullarin heç dəyərini də bilmirdim. mənə tapşirdilar böyuk pullarimı gizlədəm. cibimin dərininə qoyam. Gümrük dən keçəndə soruşsalar deyim yalniz bir az Şirvanim var. dolarim yox. Bakida dostum məni qarşiliyacağ! mənə hətta dedilər : olar sənin cibuvi gəzməgə haqlari yoxdur!
məni bir az qorxu göturdi. öz özumə deyirdim : axi olar kimdi? niyə gərək demeyim pulum var?! desəm pulum var tutub məndən aran olar?
İranin Gümrükundə məni çox yubatmadilar. mənim tanişim orda məni bir Gümrükdə işləyən nəfərə tapşirdi. mənə dedi qayidanda gələrsən bu ağanin yanina. muşkulun olmaz. diyərsən mən danişcuam(öyrənci).getmişdim kitab almağa.
Azərbaycana girəndə gördum neçə çarxin üstünə mivə yiğib irandan Azərbaycana keçirdillər. dava horabeyla! Azərbaycanin polisləri əllərin cibinə qöyub gədəmleydilər. hərdən olarin ikisi üçü birləşib danişirdilar. mivə keçirdənlərdən bir ikisi o polislərin birinlə horabalaşdilar. elə bil ki mivəsini keşirdə bimçiyənlər polisdən raziçiliğlari yoxidi. bir birinə deyirdilər : aya sən kimsəne?!
polislə horabalaşan adami mən öncə dəfəmidi görurdum. horabalaşanin biri qoca qadin idi.
bir qoca kişi də yaninda iki üç bala cuval mənimlə bir zamanda Şumala keçirdi. Naxcivandan gəlirdi. cuvallarin birində Yeralma birində Soğan varidi. üçümcusində nə olduğunu başa düşə bilmədim. qoca kişi mənə dedi : Aftabus gəlsə mənədə köməy elərsən bu yüklərimi qoyaram Aftabusa.
xeyli vaxtdan sonra bir qoraza Aftabus tırıldıya tırıldıya gəldi çixdi. onun içində heç İrana gələn adam yoxidi. içi paltar bəndurumila dolu idi. Yeralmalar aparilirdi Şumala. paltarlar gəlirdi Cunuba!
paltarlari düşürtmək bir saatdan çox çəkdi. sonra 10, 12 nəfərədək Şumala keçən biz mindik Aftabusa.qarni yekə pələmpört bir sürücü bizi apardi Gümrükə.hərkəsdən bir Şirvan aldi. Aftabusla getdigimiz yol bir kilometr dən bir az çox olardi. bizle gedənlərin 8zi 9zi yük keçirdən Cununbilaridilar. Gümrük də yüklərin keçirdib dəftərçələrinə möhür basdirib tələsiklə qayitdilar. Ayləsilə keçən bir Cununbludan, bayaq sərhəd də horabalaşan polis bir Şirvan aldi qoydi cibinə. sakkalli, Təbriz ləhcəsinə danişan bir ariğ kişidən bir Şirvan 5 Məmməd. mənə yetişəndə ürəyim üzüldu. polis əli kapşeninin cibində, üz döndərdi mənə.mən öz yanimda bir Şirvani hazirlamişdım.
mənə dedi :sən nəçisən ? hara gedirsən?
dedim : öyrənciyəm. gedirəm Baki Dövlət Universitetinə dostumu görməyə.
soruşdi: nəqədər pulun var?
dedim: 15 Şirvan
soruşdi: donlar da varin?
dedim: yox
dedi : get!
dali var...

Biz üç uşağidiğ

2006-03-01T02:02:00.000-08:00

Yay dan iki həftə kimi keçmışdı. Kampaylar zəmini biçib dənın göturub yerinə topa-topa kuləş salmışdılər. Bıçilən zəmının yerinə elə bil qiyiğ sancmışdilar. yeriyəndə adamin qiçin sancirdilar. Həftələr idi göydən yerə bir qətrə yağiş da duşməmışdı. hər yan qurumış dı. Öz öruşlərımızı mala yedirtmışdıg quru torpağdan başqa bir şey qalmamışdı.öruşdəkı Alağin gülün sünbülün Əhmədin keçilərı qoyunları yemışdilər. yarpağların bizim mallar. Kötugun də tiryekçı yayhanın atları dıblndən çıxartmışdılar.
Səhərdən malı aparmışdiğ Qirana. Eşitmışdig Qiranda mala ot var.
Höccət deyir dı :
-Qiran da Kampay zəmılərı biçəndə yağış vuran yerlərı bıçmeyib!
Muştaba təlıs də göturmışdı. eliyə bilsə tökulmış sünbuldə yiğsın.
Nənəm demıçdı :
-Qirana aparmeyin! Yuz dənə itin qurdun malı gəley!
Ağam demışdı
-Aparın , amma huşuz başızda olsun!
Mənım govlum varidi bir dəfədə olmali olsa malı aparağ Qirana.
Hoccət demışdı:
-gedəndə Köpəyimizidə aparaciyam. Tulku dən Dovşan nan boğuşdırağ!
Mən demışdım :
-hə hətmən gətir!
Hoccət demışdı :
-Canavara qənım dı. Keçən həftə Rəhimlilərın itin döşlədı böğdı hələkin çixartdı!
İndi malı yaymişdığ Qirana. Qiran diyəndə böyuk bir öruş dir Baxirsan gozun qaralir. ucu yox bucaği yox. Malın itməsi yox batması yox! Mizovləsədə qaçıb getməsı yox! Mal da yayildı Qirana biz də. Görməmış adam çi çuğundur. Mal yapışdı yerə. Bizdə başımız qarişdı oynamağa.
Hoccət bir qaraltı görəndə Köpəklərın fışqirardı. It cumardı qaraltıya sarı bizdə onun dalicağ. Gün başımızdan vururdı. Hələ gün günorta olmamış isti qıyamat salmışdı. Iki uç qaraltının dalicağ qaçandan sora nə Dovşan tuta bıldık, nədə Tulku boğdurdığ. itində hələki çıxdı bizimdə. Boğazımız qurumışdı. Yadımıza su düşdı.
Hoccət demışdı :
-gedəyin o dərədə bir bulağ taniyam ordan su içəyin.
Surdık dəriyə sarı. Bir muddət yol getdik. Nəzərımızə yol ozağ gəldı.
Muştaba dedı :
-hamar yer yaxin görsəney. Nəqədər gedeysən yetışmeysən.
Hoccət dedı :
-susumnan yaniyam! Yetışən həmın ağzimi sovkiyəciyəm suva.
Mən dedim :
Görəsən suyu içməlidı?
Hoccət dedı :
-göz yaşıkimidı.
Muştaba dedı :
-bu dərədə suya oxşar bir şey yox!
Hoccət dedı :
-neçə gün bundan qabağ özum burdan su içmışəm!
Hoccət neçə gün bundan qabağ işdiyi sudan bir şey qalmamışdı. Su qurumışdı yer şora salmışdı. Çarəsız birbirimızə baxdiğ.
Muştaba dedı :
-day mənım hərəkət eləməyə qudrətim yoxdı!
Hoccət əlıynən gözunun ustunə kölgə curleyib oyan buyana baxdı. Uzağda yaşıl görsənən yeri görsədib dedi :
-o dikdə ağac görsəney. Orda bəlkə su ola!
Mən dedim :
- zərərı yoxdı day. Hələ gedəyin!
Hoccət dedı :
-elə bir dəfəlığ gedəyin üstə bulağdan içeyin dənə!
Hoccət dedı :
-bulağ çox uzağdıye!
Sıxdığ yaşıllığa sarı. Gün virhay başışızın üstundən vururdı. Govdə bir quş da qanad çalmırdı. Ayağ göturəndə ayağımızın altindan Çəritgələr atilirdilar ayağ altda qalmasınlar. Altdan çıxdığ. Yaşıllığ təpənın bovrundə idı.yetışdık gördık bir qurumış bulağ var dövrəsın alağ alıb. Bir az da irəlılədig görək suyu var ya yox. Biz yetışən heyis beyis də, iki Qurbağa suyun içinə atlandılar. Hoccət nən mən ağzımızdan çıxanı Qurbağıya dedik.
Muştaba dedı :
-mən day susumnan yaniyam!
Ağzın sovkədı Qurbağa-Çəmı olmıyan suyun üzundən neçə qurtum işdı. Sora qayitdiğ bulağa sarı. Ordan başqa day çarəmız qalmamışdı.
Ölümımızı gətırdig çıxartdiğ su olan yerə. Mal, Kəl,Gamış ayağ basdiği yerə su yiğişmıdı. uzandığ o sudan işdıg. Doyandan sora durdığ gedəy bağin kölgəsində dincələk. Biz su işdiyimiz yerdən yuxari, Kəl Gamış yatmışdılar Gölin içində gəviş vururdılar. Uşağlar eşşek Məmmədın oğlu, Əhmədın başına yiğişib söhbətə edirdilər.
July2005
kyoto
Behnam Cahedzadə

Fehle Iltifat

2006-02-25T19:02:00.000-08:00

fəhlə Iltifat hər gün sub vaxlıdan hələ gün çıxmamışdan əliındə bir torba durar gələr şəhərə. əvvəldə uzağdan bir balaca qaralti görsənər. O qaralti yavaş yavaş böyür. gələr gəlrə axirda fəhlə İltifat olar. fəhlə İltifat bizim evmizin qabağından keçər gedər bazara. Ağamı görsə diyər :
- sabahin xeyir!
Ağam əlin govzar :
- aqibətin xeyir!
bazarda durar məçid Camein qabağında. başqa kətdən gələn fəhlələrde yiğişallar ora. durallar orda bir nəfər gəlsin onlari işə aparsin. ev tikməyə, divar qurmağa, quyu qazmağa. bir günlərin satallar işçiyə. bəlkə öz ayilələrinın başin saxlamağ uçun bir miqdar pul tapsinlar. fəhlə İltifat yay yox qiş yox. yaz yox bayram yox. soyuğ yox isti yox. qar yox küləy yox. bir gün işləməsə gələn günü kilfəti ac qalar. il on iki ay işlər.
fəhlə İltifatın day bədəni quruyub. belının əyrisi day bəllıdı. cavanlığ günlərın keçirdib. hər gün işlədiyin o günü yeyib.
gün batana yaxin, fəhlə İltifat işdən çixar. şəhərdən çixar gələr bizim evmizin qabağından keçər. əlındə torbası dolu. ağami görsə ağama diyər :
- axşamın xeyir!
Ağam əlın govzar :
- hər vaxtın xeyir
Ağamı diyər :
- İltifat gə bi çay iç !
İltifat diyər :
- evin abadan!
mən dürbinı göturrəm gedərəm fəhlə uzağlaşan yoldan əks göturrəm. qorxaram fəhlə İltifat day sabah gəlmiyə.
julay 2005
Behnam Cahidzadə

Bizim dilin cani çixmağdadir!

2006-02-25T00:16:00.000-08:00

Bugün fevralin 21-i ana dili günü adlandirilib. Hal hazirdə dünyada neçə min dil movcud dir. Bunlarin içində dilşunaslar bir qismin ölü-dil və bir qismin diri-dil adlandirillar. Bir qismi də ölmək cərəyanındadılar. O dillərki onun danışanı çoxdı və ədəbiyat və mədəniyəti qəvi dir o dillərə diri-dil, və o dillər ki onu danışan nifis azdir və dünyada yuksək ədəbiyat və mədəniyyətə sahib dəyir ölu-dil hesab olunur.
Şübhəsiz Türk dil də dünyada diri-dillər arasinda hesab olmalidir. Türk dili diyəndə də burda böyuk sahədə muxtəlif lehcələrdə, bu dili danişb yazan nəzərdə tutulmali dir.
Demek olar ki bu Türk dilinin aləminin içində də canlisi və canverəni var.Türkiyə ləhcəsi türkdili aləmində canli və inkişaf edən ləhcə olduğunu heçkim qina bilməz.
Obri ləhcələrdən çox xəbərimm yoxdir. Amma indi görək Türk dilinin Böyuk dünyasina bağli olan bizim Azərbaycan ləhcəsi canli hesab olunmalidir yoxsa cansiz?
Azərbaycan dili danişanlarin nifisi dağiğ məlum dəyir neçe milyondir. Iran ölkesinde yaşiyan Azerbaycanlilarin sayin 35 milyon diyəndə var 20 milyon diyəndə. Şumali Azərbaycanda yaşiyan 10 milyona qeder bacı qardaşlarımıznan bir yerdə böyuk bir ədəd olur. Danışılmağ sahədə heç şeksiz şübhəsiz bizim ana dilimiz Türk dili dünyasının içində canlı dil hesab oluna bilər. Amma ədəbiyat və mədəniyət məsələsi qabağa gələndə mən heç Azərbaycan dilin diri dil deməyə bir az utaniram. Bizim dil, deməy olar ki nə ölüb sümüyü çürümış bir dil dir, nədə canlı ,bəşşaş və inkişaf edən bir dil. Bucur desən mutləq çox adamin təbinə deyecek. Amma mən diyəm bir dilin ki yaridan çox danışanlari onu yazib pozub işlədə bilmədilər, öz ana dillərın məktəbdə oxuya bilmədilər onun keçmiş ədiblərının yazısından bəhrəsız oldular, o dil gec tez ölməy məcburiyətindədir. Indi bizim bu iranda yaşiyan neçe 10 milyon Azərbaycanli qardaşlarimiz bacılarımız özlərin mədəniyətə tərəf çəkməyə yaman çalışırlar. və mədəniyətə sahib olmiyan öz ana dillərini daheyib mədəniyətə sahib olan başqa bir dil axtarmağındadılar!ı
Yalan vacib dəyir. Belə dilə mən necə deyim canli? Haqqi desək gərək diyək Bizim dilin canı çixmağdadir.

Behnam Cahidzade
21 Fevral 06

S u d

2006-02-25T00:12:00.000-08:00

Gündəki gündə uşağ sudu arapardi verərdi qoca tukançiya. Sub vaxlidan hələ uşağ şirin yuxuda olanda nənəsi ınəkləri sağardı tökərdi bir qaba. Dört beş kilo sud. Uşaği yuxudan :dürğuzub diyərdi :
- get əl üzüvi yu qoy eynən açılsin!
Uşağ yuxlu yuxlu durardi əl üzün yuvardi. Paltarin geyib sudu goturərdi aparsin qoca tukançiya versin. sud pilastikli qabda tökərdilər. Sud qabinin dəsteyi simnən idi. Uşağa beş kilo sut ağir gələrdi. Yolda sudun qabi qiçina surtulə surtulə qiçina dəyib çalapalanib dağilardı. Tökulub uşağin şalvarin bələrdi. Qabin Sim den olan dəstəyi barmağlarin kəsərdı. Yolda sim dəstəsi əlin kəməsin deyə kağiz parasindan kartun parasindan tapseydi qoyardı sim nən barmğlarinin arasina. Neçə dəfə onun əlin sim kəsmişdi .və ordan təcrubə qazanmişdi
Heç uşağin düz-əməlli ayaqqabisi da yoxidi. Indi ayağinda olan ayaqqabi da cilğağ-cilğağ olmişdi. başmağina Yay da su keçərdi Giş da qar.
Bugün uşağ sudu aparanda fərəhlə addımlarin atardi. sub nənəsi ona demişdi :
- apar sudu ver tukana. Pulu hər nəqədər eləsə verərsən özüvə ayaqqabi alarsan!
Uşağ heç bilmədi sud qabinin sim dəstəyi barmağlarin kəsir. sud çalpalanib şalvarin bəleyir.
Tezə ayaqqabinin fikri onu özünə məşqul eləmişdı. Fikirləşirdi nəcur ayaqqabi alsin. Ayaqqabinin rənginə şiklinə fikirləşdı.Heç bilmədi haçan yetişdi qocanin tukanina.
Qoca uşağin əlində sudu gordi dedi :
- ver görüm bala !
Qoca aldi sudu çəkdi. Soradan gündəki kimi sud dən bir qaşiğ göturdi tutdi valorin ustunə. Bu qocanin hər günlık işi idi. Hər gün qaşiğdaki sud qaynardı daşardı. Qoca day bir söz deməzdi. Xırıldıya-xırıldıya sudun pulun hesab edib verərdı. Amma bugün qaşiğdaki sud qayneyib daşmadı. sudun suvu bir tərəf də qaldı şoru bir tərəf də.
Qoca tükançi dedi :
- suduz çürüyüb!
2005

İ s a ğ

2006-02-24T23:59:00.000-08:00

Isağ subdən məçıdın qabağinda avareydı .təsbeyisı əlində elə hey oyana buyana gedirdi. ac susuz oqədər qədəmləmişdı hələkı çıxmışdı . uzun qırxmışdı yerində alabilası bəllənirdı. Orujduğdan bir iki gun qalirdı .amma duzun sozu heç kim bilmirdı bir gun qalir ya iki gun.
Məçıd dən quran səsi qalxmışdı . iftara day bir şey qalmirdı . Çarx hellədənlər yığışmışdılar məçıdin qabağina bir ayağların qoymışdılar çarxın qirağına bugün işlediləri pılı sayirdilar. onlarin üstübaşın oqədər çırk basmış di ki, geydigləri paltarın rəngi bozarmışd.
Isağ onlarin birinə yetışındə soruşdı :
- Nəqədər işdeybsən aya buunləri?
Çarxçı əlindəki pılı qattaleyb cibinin dibinə basıb dedi :
- Kasaddiye bazar , 1200 tumən nən artiğ işliyə bilməmişəm.
Isağ dedi :
- Benava heç məm o 200 tuməni də işdiye bilməmışəm. Taruva niyə təpıg ateysan?
Çarxçı çarxın goturub helletdi Isağdan uzağlaşdı.
Isağ düz deyirdı. Bu gunləri onu bir kəs işə aparmamışdı. Hərdən iş duşəndə gədərdı bir gunluk iki gunlik, hətta bir saatliğ iki saatliğ yungul işlərdı pılın alib qoyardı cibinə beş alti gun kefi saz olardı. Amma day orujduğ düşen nen iş də kasad olmışdi. Indi day altmış yaşında o zərbəzoru yoxdu gedə Tehranda fəhləçılıg eliyə.işləmədən çox vaxtın şəhərdə avara dolanardı.pılsız olanda Tehranda işlıyen uşağları cib xəşdiyi alardı.
Ayri bekarlar kimi Isağ da durardı məçıdın qabağında gəlib gedənlərə baxardı.hərdən kırpıt satan sancağ satan kor Həmzədən bir qutu kırpıt alardı. hərdən də əlində corab gəzdirənnən bir cut corab alardı.
Gunun bu vaxtı day nə corab alan varidı nədə kırpıt alan. Ac susuz camaat iftari gozleirdi bir tikə çörəy yesin. Oruc olan olmiyan məçıdın qabağında pencəyiş satan uşağlarin çarxının başina yiğişıb əvələnnən gəvələnnən danışırdılar.
Elə oçağ Məçıdın Xuddamı, Mir Əziz məçıd dən çıxıb aşa aşa gəldı isti pencəyişın iysi gələn çarxa tərəf. Mır Əziz o qədər məçıd də quran oxumış dı gozləri qizarmışdı.sakkal uz qozun supurub basmışdı. barmağlarına qoppizli gumuş uzug taxmiışdı. əllərı tıtrıyə tıtrıyə çarxın içındəkı çörəylərı oyan buyan elədı yumuşağın tapsın.
Isağ olan cəmın içındən bir nəfər Mir Əzizdə soruşdu :
- Mir Əziz bə bızım fıtır gunu haçandı?
Mir Əzız ağır cavab verdı
- Bızımkı sabah yox burgundu ــ
Cəmın içındən bir nəfər dedı :
- Axı bəzi məmləkətlərdə sabah dı !?
Mir Əzız dedı :
- Ərəbıstanda da burgundu biz də də !
Isağ yapdan dedı :
- Aya biz cühüdlərə tabeig dənə !
Bir neçə nəfər gulənkımı elədilər. Amma Mir Əzız bu sozu eşidəndə elə bil ona ot vırdın. Cumdu Isağa tərəf :
- Danışığuvi bil , adam kimi danış.bişərəf !
Mir Əzızın imkanı olseydı Isağı cırıb dağıdıb məhvi nabud elərdı.
Mir Əzız Isağın gozunə doura doura dedı :
- tutturram hamının gözünun qabağında şallağ vurdurram! Dədovi yandirram! Kopoyovlu!
Isağ bir az gery çəkıldı. elə bil cəmdən bir nəfər alçağ səsnən dedı :
- əşı narahand olmaye bir sözdu dedidənə.
Mir Əzız goturuldı :
- gələt eley pox yey adam anladiğın danışar !
Adamlar bir az dağınan kimi oldular. Mir Əzız pencəyiş əlındə deyinə deyınə getdı. bir nəfər dalicağ dedı :
- Aya nə yaman əti acı adamimış !
hamıdan çox Isağın halı pozuldu. elə bıldıki yorulub.təsbeyisin qattadi qoydı cıbıbınə. Istədı tez getsın evə yorğanı başına çəkib yatsın.
Behnam Cahidzadə

2006-02-24T23:53:00.000-08:00

Hoşino Tomihiro dan neçə şer

Hoşino Tomihiro 1946-ci ildə ِYaponın Qunma şəhərində anadan oldu. O ali məktəbde idman sahəsində təhsil aldi. Ali məktəbi bitirdikdən sonra Takasaki şəhrində orta məktəbərdə idman muəllimi oldu.iki il muəllimçiliginən keçen günlerin biri , üca yerdən düşüb ve Nüxa damari qirildi. əlin ayağin tərpətməgə qadir olmadi. Müdava üçün iller boyi xəstəxanada yatdi. Amma onun dərdinə dava tapilmadi. əl əyağin dəbərtməgə qadir olmasada qələmi ağzina alib dəyərli və doyğurli əsərlər yaratdi.

Bədənimdə bir yara var
Bu yaranin yerindən
Sənin mehribançiliğin hopur gəlir.

*******
çiçəyin xolu rahatliğla sındı
mənim bu boynum kimi
amma ginədə
sınan yerdən güvərdi gül açdı
məndə çiçəy içən sudan içirəm
çiçəy alan işığ dan alıram
mutleq mənim də xolum dayağlı olacağ
çiçəyin xolu kimi.

*******
gül ağziüstə açir
məndə ağziüstə yatiram
aidın dır ki
məndə tanrinin eşqin hiss edərəm.

*******
anamin əli
çiçəyə bənzər
bərk qücağlar cismimi
anamin yumuşağ əlləri
çiçəyə bənzər!

*******

hiss elədim mənə biri baxir
vilçerimi döndərdim
arxamda bir balaca çiçəy açmışdi.

2006-02-24T23:52:00.000-08:00

Gülməli ya Ağlamalı?
Denmark gəzetinde Peyğambəre islama ıhanet olunan karikatorlarin yayilmasi islam ölkələrində geniş eirazlara bais olub. Lobnan da Denmark Sefirliyi yandirilib, İran da və Suriyedə Denmark Səfirliyinə ot Atilib şüşeleri sındırılıb, Filistin də Almaniyali bir insan iki gunlug həbs olunub.
Bu hadisələrin dalğasi hetta Şerq Asiya ölkələrinədə çəkilib. Taylənd də Filipin də və İndonesia dada Müsəlmanlar öz etirazlarin bildiriblər.
Bu etirazlarin şiddətləri həryerdən çox Afganistanda olub. Afganistanda etirazlar cərayaninda polisnen etirazçilar toqquşmalarinda 10 nəfər ölüb.
Hələ həzrəti peyğəmbərin karikatoru və islama olan ihanət hər bir insana aydin bir məsələdir. Və müsəlman vı geyri müsəlman insanlarin tərəfindən məhküm olmalidir.
Bu cərəyanatin içində adama hərnədən gülməli gələn Afganistanda 10 müsəlmanin ölməyi dir. Adam heç bilmir gülsün ya ağlasın. Bir kəs yoxdu bulara diyə etiraz eleysiz eleysiz, day niyə bir birizi öldurirsiz ? bu etirazin hədəfi islam dünyasin və müsəlmanlarin canin və dəyərlərin qorumağ deyirmi ? sızın birbirizi öldürmeyiz bu hədəfi nəgz edir. sizin öz məmləkətizdə olan muşkullər ( prablemlər ) atalar demişkən neçe eşşegin yükudur. Bibirizi niye öldürürsüz ? Öz qaydazda qalsaz faydali olar !
Behnam Cahidzadə

2006-02-24T23:49:00.000-08:00

Neyləmək?

İran Azərbaycaninan Azərbaycan Respoblikasinin xalqinin tarixi kültüru musiqisi ədəbiyatı bir olarağ, yüz ilə yaxindir ki bu iki yerə bölünən xalqin arasinda gəl ged olmeyb və Arazın hər bir tərəfində yaşayan, obri tərəfdə yaşayan Azərbaycanlidan xebərsiz yaşeyb.
təkcə Azərbaycan xalqi yox, Savet hukumətinin altinda yaşayan millətlər butun elə boğulmuşdilar ki səsləri bir yana çixmirdi. 1991 ci ildə istiqlala çatannan sora, uzun müddət muharibə və savaşa , iqtisadi ictimaey çətinlik və prablemlərə başi qarişib. Azərbaycan xalqi şukur olsun ki indi indi özün tapib və iqtisadi ictimaey sahələrdə inkişaf edib günü günnən qabağa gedir.
internet və informasiya sahələndə dünyada day bir yerə yetişb ki , mərzlər aradan qaldırılıb və dünyanin obaşinda olanin səsi göz açib yumuncağ bu başindakinin qulağina çatir. adama elə gəlir ki , Avropa ölkələrində yaşayan millətlərə bir birinin memləkətlerinə getmeg , dürüb şehərin bu başindan o başna getməg kimi bir ittifaq olub!
amma təəssuf olsun ki biz gulağimiz dibində yaşayan millətlərdən xəbərsiz yaşeyğ! bizim aramizda nə əməlli başli iqtisadi irtibat var nə kültür və fərhəngi. bizim hələ umum millətimiz galsin oyanda , heç ziyalilerimizində arasinda fikir yazi və təhqiqat aliş verişi yoxdur!ı
dərdimizi bilib ona çarə axtarmaliyiğ.
A- hər nədən öncə bizim ziyalilərimizin arasinda fikir bölüşməsi vacib nəzərə gəlir. universitetlərimizin arasinda yaxin gəl get vəziyəti yaradib, ali məktəblədə elm sahəsində çalişanlari bir birinə tanitdirib və fikr mübadilesi yaratmağ hərəkətləri gərək başdanilsın. bu iş çox səmərəli ola bilər. universitet aralarinda öyrəncilər iki Aərbaycanin arasinda exchange edilib və bir birimizin təcrubələrimizdən bəhrələnməliyik. bu məsələni universitet və danişqahlar bizim döletdən tələb edib lazim olan yardimlari istiyə bilər.
B- dil seminarlari qoyub və Azərbaycan dilinin sahəsində təqiqlərimizi və aradiğimizi bir birimiznən bölməliyik. 21 imci əsir də Azərbaycan dilini təhlukiyə salan məsələləri birlikdə taniyib qabağinda durmaliyiğ. bundan buyana dilimizi bu təhlukə və xətərlərdən necə qorumağımızı öyrənməliyik.
C-bir birimizdən uzağ yaşadiğimiz və xəbərsiz olduğumuz zamanlarin tarixin oxuyub bilməliyik.
bu üç iş indi bizə hər nədən vacib olmalidir. olar ki, mən qələmdən saldiğim başqa bir məsələrdə ola. sizin fikrizə gələni bu yazinin ardina qatin!
Behnam Cahidzadə

Y a z i ç i l a r i m i z

2006-02-24T23:43:00.000-08:00

Mənə hərdən bu sual gəlir ki Azərbaycanin yaziçilari niyə yazilarin öz ana dillərində yox bəlkə fars dilində yaziblar? olsun ki sizlərədə belə sual gələ!
İran da yaşayan və ədəbiyat sahəsində adlari taninan Azərbaycanli yaziçilarin sayı az olmeyb. hələ muasir tarixi nəzər də tutub baxsağ da Səməd Behrəngi və Qulamhusen Saıdi İran da taninan ən böyük Azərbaycanli yaziçilari olublar.
həm Səməd Behrəngi və həm Qulamhusen Saıdi də öz yazilarinin ümdə qismətin farsica yaziblar. Səməd Behrəngi neçə dənə bayati dan artiq Azərbaycan dilində bir yazi və ya dastan və ya report yazimeyb. O hətta Azərbaycan dilinin barəsində farsica bir təhqiq topleyb. Qulamhusen Saıdi sə farsica yazdiği numayiş namə və ya dastan çox gözəl və İranda ədəbi ərzişi əsəri olan yaradicilardan biri olub. mən Onin yazdıği dastanlari oxumuşam. mən üçün çox sevimli bir dastan hesab olunur.
Heydər Babanin boyuk yaradicisi rəmətlik Ustad Şehriyar da öz şerlərinen çox qismətini farsica yaziblar.
mənə elə gəlir ki Azərbaycanin yaziçilari öz sözlərinin çoxin farsica yazmada neçədənə illətləri olub.
A-fars dili İranda rəsmi dili olubdur və bu dildən başqa ayri dilə özünü görsetməy imkani verilmeyb.
‌B- ‌yaziçi öz ana dilin yaxçi halda və ədəbi şiklində bacarmirmiş.ı
C-Azərbaycan da savadsizliğ variimiş. olara elə gəlirmiş ki türk dilində yazsalar yazilarinin oxuyani az olar.
D-Azərbaycan dilin yazib oxumağ üçün ərəb rəsmulxətti çətinlik yaradib. və hələki hələdir çoxlu Azərbaycanlilar öz dillərini yazib oxumağ üçün çətinlik çəkillər. olarin çöxu hətta bu məsələni başa duşmillər ki öz ana dilin yazib oxumağ nemətinnən bəhrəsiz olublar.
E- döölətin və ya xud Azərbaycanlilarin dillərin nən himayə etməmələri.
siz ayri amillər olduğnu hiss edrisizsə biznən fikirlərizi bir yerdə qoyun.
behnam cahidzadə

2006-02-24T23:36:00.000-08:00

Azərbaycan Latin resmulxətti

.Hal hazirdə Azərbaycan Respoblikasinda işlənən Latin xetti bizim turku dilimizi yazib oxumağ uçun dunyada ən munasib Rəsmulxət olub .Bu rəsmulxət də hər 9 dənə səsli avalarin hamisi görsədilə bilir .səssiz avalarin da hamisina hərf nümayəndesi var .32 hərf dən təşkil olan bu rəsmulxət turku dilimizi yazmağ uçun Ərəb Rəsmulxəetti düçar olan çətinliklərdən xəbər yox .məsəla , “Olub” və “Ölüb” kəlməleri Ərəb Rəsmulxətində yazanda ikisidə bir formda yazilir .necə ki “duz”, “döz” , “düz” və “douz” da hamisi bir şekldə yazilir və oxumaği çetinləşdirir
.Azərbaycanlilar bu 32 hərfi örgəşələr öz ana dillərini yazib oxumaöa qadir ola biləllər. əlbətə bizim bu Rəsmulxetnən taniş olmağimiz bir az əvəlldə çətinlik çəkmək təbiey olmalidir. şəkilli Rəsmulxettə adət elədigimiz uçun latin huruflari əvvəldə ola bilər ki bizi gorxutsin. düzdir ki əkə adamlar bu xəttə adət edincək çox vaxt aparacağ. Amma bu Rəsmulxətti uşağlarimiza örgətsəy, biz çəkdiyimiz çətinliklərə olar gələcəkdə duçar olmazlar. -Azərbaycanda Latin əlifbasının 32 hərfin örgeşən oz ana dilin yazib oxuya bilər. Ötər ki bu xəetti örgəşib, bir az təmrin etmeknən öz ana dilin yazib oxumağa qadir olub, savadlı hesab ola bilələllər.
Azərbaycanda Latin əlifbasının 32 hərfin örgeşən , manesiz surətde ana dilin işlədib, öz fikrin azadliğla intiqal verib, Ayrilarin fikrinen taniş ola bilər.
Azərbaycanda Latin əlifbasının 32 hərfin örgeşən, Azərbaycan Respoblikasinda yaşeyb ədəbi əsərlr yaradan yaziçilarin əsərlərinən taniş olub olardan faydanala bilər.
Azərbaycanda Latin əlifbası İranda yaşiyan 30 milyon Azərbaycanlilar nan Azərbaycan Respoblikasinda yaşiyan dildaşlarinin arasinda yaxçi körpü ola bilər.
‌Behnam cahidzadə

دیلیمیزین رسم الخط مساله سی

2006-02-24T23:21:00.000-08:00

رسم الخط مساله سی دمک اولار کی دونیا دا اولان ديل لرین هامی سینین مساله سی اولوب. نیه کی اصلین ده اینسان تمدونه یتیشن نن سورا اوز دیلین اینتیقال ورمک اوچون رسم الخطی دوزلدیب. میصرین هیروگلیفین نن توتدو چین نین کانجی سی، سومری لرین میخی رسم الخط لری و یا لاتین و عرب رسم الخط لرینه جک، هامیسی بیر اوزون دووره ده اینکیشاف ادیب و تکامول دوره سینه یتیشیب لر. البته دیل اوزوده هه مه شه دیی شیل مک ده دیر و بو مساله ده رسم الخطین دیی شیل مگینه تاثیر سیز اولمير.
چتین لیک بوردا دی کی دونیاداکی رسم الخط لر نه قدر اینکیشاف اِت سه لر ده ، دانیشیغی کامیل صورت ده گورسدیب و اینتیقال ورمه یه قادیر دَیل لر. اونا گورا بو رسم الخط لرین هامی سی بیر جور مولاحيظه ایله اوخونیر لار. او مولاحيظه و قانونی بیل مه سک او رسم الخطی او خوماق چتینه دورولار. میثال اوچون چین رسم الخطین <کانجی> نظر ده توتاق. چین رسم الخطین ده نه سَس لی و نه سَس سیز آوالار اوخون میر. او رسم الخطی ایشله دَنلر مجبوردولار او رسم الخطین اول ده اوخوماق قانونین و مولاحیظاتین اورگنه لر. اساس دا چین اوزو بیر بویوک تمدونه صاحیب اولدوغونا گورا، اوز تمدونی دووره ده کی اولکه لر ده تاثیر قویوب. بو تاثیر آسیانین اَن شرقین ده اولان ژاپونا دا گلیب چیخیب. میلادین ۵ ایمجی عصر لرین ده <کانجی> ژاپون گلیب. ۱۵ عصر دیر کی <کانجی> ژاپونا گلیب و بوردا ایشده نی لیر. آمما ژاپون دا دا چین ده ایشله نی لن ۸۰ مینه قدر سایی اولان <کانجی> دَن حال حاضیر ده ۲مین نچه یوزو ایشله نی لیر. ژاپون دیلین ده <کانجی> ایشلَت مگ اوزونه گورا هم یاخچی لی غی وار و همی ده اوزونه گورا چتین لیک لری.<کانجی> ده ، نه سس لی آوالار بيل له نير و نه سس سيز. هيجايی دييلن بو يازيدا فقط مجبورسان <کانجی>نين شيکلين و نجه اوخونماغين هه مه شه ياد دا ساخلياسان. ياخچی ليغی دا اوردا ديکی <کانجی> نين شيکلين گورن همين معنا سی آدامين ‌ذهنينه چاتير. عينی منظره شکلی کيمی. گله جک ده فورصت اولسا بو موورید ده ده دوست لارا چوخ معلومات وره بیل لم.
آمما قایداغین اوز آنا دیلیمیزین رسم الخطی نین مساله سینه باخاغین. آذربایجان تورکوسو ایل لر بویی عرب رسم الخطی ایشلت دیگینه گورا ، عرب و فارس دیلینین رسم الخط قانونین نان چوغلو تاثیر گوتوروب. تأسّوف نن کی رسم الخطین تاثیری ، دیلین دانیشیغینا دا تاثیر سیز اولمیب. دیلیمیزه اوزگه دیلینین تأثیری بیر قیسمتی طبیعی اولاراغ ، بیر قیسمتی رسم الخط توسوطی نن ایجبار حالتین ده اولوب. بیزیم اوزوموزه موناسیب رسم الخطینه صاحیب اولمامادیغیمیزا گورا ، تک جه بیر اینتیخاب اولوب. آيری يولوموز يوخ ايميش. البته ایرانین اسلاما چوریل مگی و عرب رسم الخطین قبول ادیب ایشلت مگی ده ،اساس عامیل لر دی بیری اولوب. فارس دیلی ایل لر بویی اوزون بو رسم الخط نن تطبیق وریب و بو گونه جک تورک دیلی دوچار اوولان موشکیلی تجروبه باشینا گل میب.
بو چتین لیک ، فارسیی نین یاخاسین نان یوخ ، بلکه تورکو نون یاخاسین نان نیه یاپیش دیغینی گَلن یازیلاریم دا آیدین لات ماغا چالیشا جیام.

عرب رسم الخطين ایشله ديب و يازيلماسی نچه دنه آذربايجان تورکوسونه چتين ليک يارادير. او چتين ليک لر يازماغ دا و اوخوماغ دا اوقدر اولور کی ، ايران دا بو ديلی دانيشانين چوخو اونون يازيب اوخوماغی نين خی رين نن کچير. و آيری ديل نن اوز سوزونو يازير. ديه بيل لم کی ايراندا ياشيان آذربايجانلی لارين يوزه دوخسان دوققوزو ، يازی پوزوسوندا اوز آنا ديلين يوخ ، بلکه فارسی نی ايشله دير. آذربايجانلی لارين چوخو بير بيرينه مکتوب (نامه) يازان دا ، اوز آنا ديلی نی يوخ بلکه فارس ديلين اينتيخاب اله مکی هاساند يول بيلير لر.
آذربايجانلی لار اوز يازی پوزولارین دا ، آنا ديل لرين يوخ ، بلکه فارسی ديلين ايشلت مگ لری اوچ دنه بويوک عاميله باغلی دير.
۱- آذربايجانلی لار اوز آنا ديل لرين ده يوخ ، فارس ديلينده تحصيل آلماغلاری
۲-آذربايجان تورکوسون يازيب اوخو ماغ اوچون ، عرب رسم الخطی موناسيب رسم الخط اولماماغی
۳- آذربايجان ديلی نین ، اورگن مک ، چاپ و يازی پوزی ايمکانين نان پايی اولماماغی
بيرييمجی عاميل چوخ بويوک عاميل لرين بيری اولوب. هر اينسان اوز آنا ديلين مدرسه ده مکتب ده اوخوماسا ، طبيعی دير اونی نه قدر ياخچی دانيش سا دا ، يازيب اوخوماغا قادير اولا بيل مز. منيم اوز باره م ده ده بو مساله صاديق اولوب. من دانيشگاها گيرن نن سورا اوز آنا ديليمه ماراغ گورسديب و اونی يازيب اوخوماغينا باشلاميشام. لاکين نچه ايل چاليش ماغ دان سورا ، آنا ديليمی يازيب اوخويان دا، هله ده زور چکمه گيمين داوامی وار. اوشاغلييغ دان موناسيب يول لارلا اوز آنا ديليميزين گرامرين ،يازماغين و اوخوماغ قانون لارين اورگش مه ديگيميزه گورا ، بو زور چک مگ طبيعی اولمالی دير.
بيزيم آنا ديليميزی يازماغ اوچون ، موناسيب رسم الخطه صاحيب اولمادغيميز دا بيزيم بو شيرين ديلی يازيب اوخوماغين نان بهره سيز اولماغيميزا باعيث اولوب. عرب رسم الخطی هچ واخت بيزيم ديليميزی اوجورکی گرگ گورسديب و اينتقالينا قادير اولميب. بو رسم الخط حتی بيزيم ديليميزين اوخويوب يازماغين دا باعيث اولدوغو چتين ليک ، چوخلوسونو بِزديريب و اوز آنا ديلين نن چی ريج اِديب. تا سّوف نن کی آگاه سيز اينسان لارين چوخو بو چتين ليگی رسم الخط ده يوخ ، بلکه ده ديلين اوزون نن بيليب و آنا ديل لری نين داشين بير دَفه ليک آتيب لار.
گَلن یازیلاریم دا چاليشاجيام بو مساله نی آيدين لادام کی ، نيه عرب رسم الخطی بيزيم آنا ديليميزی گورسديب و اينتقال ورمگينه قادير دَير. همی ده آنا ديليميزی يازماغ و ايملايی خيصوصيتی و مولاحيظه لری ساحه سينده نچه نوکتيه ايشاره اِده جی يَم

تورکو نو يازماغ اوچون عرب رسم الخطی موناسيب اولماماغی نين نچه دنه دليلی وار. او دليل لرين چوخو لينگوايستيک (Linguistic) يعنی ديل چوريلی شين نن نشات توتور.
فارس ديلين ده تحصيل آلديغيميزا گورا تورک ديلی نی يازيب اوخويان دادا فارس ديلينين لينگوايستيک قانون لارين نان موطابيعت اديريک. آمما تورک ديلی فارس ديلين نن آيری بير قانون لاری و ساختاری وار. فارس ديلی و تورکی هم خانواده بير ديل اولماديغ

لارينا گورا اولارين رسم الخط قانون لاری و مولاحيظه لری ده طبيعی دير کی بير اولا بيل مز.
تورکونون۹ سس لی آوالاری.
A Ə E I İ O Ö U Ü

فارسی نين۵ سس لی آوالاری . آ ای او اِ اّ

۱-تورکونون ۹ دنه سس لی آواسی وار .فارسی نين ۵ دنه.فارسی دا دا عرب رسم الخطی نن يازان دا بو ۵ دنه سس لی آوا چوخ يرده يازيل مير. مثلا «ستم» کلمه سين ده نه « َ » يازيلير نه «اِ ». «سست» کلمه سين ده « ‌اُ» يازيلمير.
تورکوده سس لی آوالار چوخ اولدوغونا گورا سس لی و سس سيز آوالاری يازماماغ اولمور. تورکونون بو آوالارين
O Ö U Ü V
üيازيب گورست مگ اوچون عرب رسم الخطين ده فقط بير «و» حرفی وار.فارسی دا فقط V و O حرفين کورست مگی اوچون«و» ايشله نيلير.فارسی تورکو قدر چتين ليگه دوچار اولمور. تورکونون «دوز » کلمه سين نظر ده آلين. سيز بو نی نه اوخويورسيز؟
۲-تورکونون سس لی آوالاری کيچيک دير. فارسی نين کی اوزون. مثلا «آدم » کلمه سين نظر ده توتاق. بير توک بونی اوز ديلينده يازيب اوخوياندا« adam » اوخوياجاغ. فارس بونی اوخويان دا «aadәm»اوخوياجاغ. تورکونون «آ» آواسی نین اوزون نوغو فارسی نين «آ» آواسی نين ايکی سين نن بيری قدر دير.
۳- عرب رسم الخطی نن فارسی نی يازان دا سسلی آوا لار آز اولدوغونا گورا معمولا کلمه نين شيکلی نظرده توتولور تا اونون آوالاری. دمگ اولار کی عرب رسم الخطی ده بير نوع هجايی رسم الخط دير.آسيا نين شرق رسم الخط لری بو حالت ده الورلار. چينی ژاپونی و کره ای بو حالت ده ديلر. و اولا بيلر کی فارس و عرب ديلينه چوخ موناسيب اولسون و اولاری اوخوماغين راحات لاش ديرسين. تورکو ديلين ده سس لی آوالاری گورست مگ اوچون عرب رسم الخطين ده آزليغ گورسنير.
۴-تورکی ترکيبی بير ديل اولدوغونا گورا «آدا» يا فعله نچه نوع ضمير ياپيشير و اونو يازاندا او کلمه اوزونويور. او ضمير لر کيمليک ضميری(ضمير شخصی)٫ مالکيت ضميری٫ نفی ضميری ٫ زمان ضميری ٫ ايجباريت ضميری و ياراشيق يا اومود ضميری اولار دان عيبارت دير.
مثلا « گت مه مه لی ميشم» فعلی نظر ده توتون. بو فعله نفی ضميری ٫ زمان ضميری٫ کيمليک ضميری(ضمير شخصی)و نفی ضميری ياپيشيب و او اوزوناديب. طبيعی دير کی عرب رسم الخطی نن بوجور يازيب اوخوماغ زور گتيرير. فارسيجا ضميرلر آيريب « مثل اينکه نبايد می رفته ام» يازيلا بیلر.
۵- فارسيجا «گ»ايکی حرفين نوماينده سی دير. G و Q . «گرگ» کلمه سين نظر ده توتون.
تورکوده بولاری آيريب يازماغ ايجباريتی وار. اونا گورا دا تورک لر «قاشق»«qashoq» اوخويوللار. بيزيم ديلده «گ»حرفی «G»ين نوماينده سی و «Q» ٫«ق»حرفين نوماينده سی دير. فارسی دا اکثر واخت لار «ق» حرفی «غ»تلفوظ اولونور. يا دا آذربايجانلی لارا بوجور نظره گلير. مثلا «بقيه» کلمه سين فارس لار اوخويان دا «بغيه » کيمين اشيديلير.
۶- تورکوده «غ» حرفی هچ واخت کلمه نين اوولينده گلمير. تورکو ديلی بو قانونی قبول اتمير. اون اوچون بعضی کلمه لری عرب اليفبا سی نان يازان دا چتين ليک يارانير. «غدا » کلمه سين نظر ده توتون. تورکوده «Qәz a»تلفوظ اولونور. بونی عرب اليفبا سی نان يازان دا آيری کلمه لر نن قاريشيغ دوشور. «قذا». «قضا».
عرب اليفبا سی نان تورکوده «غذا» يازساغ ٫تورکونون لينگوايستيک قانونلاری اوجور يازماغی قبول اتميرو قير طبيعی نظره گلير. «قذا» يازساغ بو کلمه نين کوتوگو نی عربی «غ ذ ا» دير اون نان يمير. يانی کلمه نين هيجايی حالتی الدن گدير و تک آوالاری قالير. هيجايی حاليتی فارسی نی اوخوماغين راحات لاشديرير. تورکونو چتين لش ديرير.
۷-تورکو ديلينده بعضی واخت لار بعضی سس لر يوموشاغ لاشير و آيری بير سسه چوريلير.
مثلا «گورک» دونير اولير «گوري». گ=ی
باخاغ = باخا ی
ترکيب اولوب يازيلاندا بو حالت لر عرب رسم الخطينده چتين ليک يارادير.
.گلن يازيلاريم دا گنه ده رسم الخط مساله سينه توخونماغا چاليشاجيام

عرب رسم الخطی اينن تورک ديليميزی نجه يازماغ مساله سی ٫ چوخلو فيکير لری اوزونه مشقوول اديب.چوخلو آيريلمالار و تحقيقات لار آپاريليب. چوخلو يوللار گورسه ديليب.هرکسن اوز تجروبه سين ديب ٫ اوز باخيشی نان باخيب. بو يوللار هره سی بير يانا گديب. بير بيری نن آيری اولدوغلارینا گورا ايستاندارد ديه بير رسم الخط هله کی تاپيل ميب. توپلوم ايرتيباطی ديلک لری (وسايل ارتباط جمعی) ده گونو گون نن چوخالير. اينترنت ده وب لاگ آچيب و آنا ديلين ده يازماغا ماراغلانان چوخاليب. اولارا بير نظر آتاندا بيلينير کی هرکسن اوز رسم الخطی نن يازير. من يازديغيم بو تورکونون ده ايملايی سی حتمن اولارين کی نان بير اولمياجاغ. من هچ کسی قينا ميام.آنا ديليمزده روزنامه کيتاب و درگيلر چاپ اول سی دير٫ شايد بير ايستاندارد ايملايی رسم الخطی ميز اولاردی.
بو نچه دنه چاره يولو مسا له نی حل اتمه دن اونو بير آز چتين لش ديريب . يازماغ قانون لاری و مولاحيظه لری چوخاليب. بو قانون لاری اورگشيب ٫ ياد دا ساخليب ٫ يازيب اوخوماغ هر آادمين ايشی اولميب. عالی مکتب لرده و دانيشگاه لاردا تحصيل آلان اينسان لاردان باشقاسينا قير مومکون بير رسم الخط اولوب. دورد ٫ بِش کيلاس ساوادی اولان دا بو قانون لاری اورگه شه بيل مز.ساوادسيز ليغين فايزی(درصد) دا يوخاری دير. آنا ديلی نين رسم الخطی چتين اولدوغونا گورا ٫ مکتوب دا اوز آنا ديلی نن واز گچيب٫ فارس ديلین ايشله دنی قينا ماغ اولماز.
عرب رسم الخطی نين ايملايی مساله سينه توخونان قدر کلفين اوجو ايتيب و قارما قاريشيغليغ يارانيب.
۱-عرب رسم الخطی بيزيم ديليميزی آغير بير تهلوکه و خطر نن اوز به اوز اليب. فارس کلمه لری بيزيم ديله قاريشيب و ياواش ياواش آلمانی ايچين نن قورت يی ين کيمی ٫ بيزيم ديليميزی ييب و اونو آسيميلاسيون وضعيتينه ساليب. ايندی دای چوخ آذربايجانلی لار اوز اوشاغ لارينا آنا آذربايجان تورکوسو يوخ ٫ بلکه فارس ديلی اورگه ديللر. او اوشاغلار دا بويويه ن نن سورا دير لر «پدر مادرم ترک بودند خودم فارسم». مساله بوردا فارس يا تورک اولماغ دير. هچ قووميت هچ قووميته يوخاری بير ارزيشی ديه بير شه یی اولا بيل مز. مساله بودير کی هر اينسانين اوز آنا ديلينه ٫ اوز فرهنگينه ٫ اوز تاريخينه ساری بوی نوندا اولدوغی حاق و مسووليتی احساس اله مه لی دير. بو وضعيت قاباغا گت سه ٫ چوخلو ايتير ديگيميز ارزيش لر اولاجاغ.
۲-عرب رسم الخطی بيزيم ديليميزين دالغا لاری و دانيشيغ حيسس لرين گورست مه گه قادير دير. خصوصا او خيس لر کی فعله ياپيشير. آيری ضمير لر فعله ياپيش ديغی اوچون فعل اوزانير و اوخون ماغ چتين ليگی ياردادير. و بو حيسس اوخويانا تز اينتيقال تاپمير.
مثلا: گت مه لی ميشم ده نه!
فارسی دا بو حيسسی ترجومه ات سن قير عادی اولور! قير عادی اولماسادا ٫ فارسی دا ضمير لر آيريلديغی اوچون اوخون ماغين دا چتين ليگ ياراتمير.
= بايد(بهتر بوده) می رفته ام ديگه.
۳-بيز عرب رسم الخطين ايشلت سگ ٫ ايران دا بيزی بير باشقا ديله صاحيب اولان ميللت يوخ ٫ فارس ديلی نين آذری لهجه سی تانياجاغ لار. نجه کی اينديه جک بيزه بو جور ديب لر.
عرب رسم الخطی بيزيم ديليميزی قارانليغ دان ايشيغا چکمگ دن ٫ بيزی قاران ليغ ساريا آپاريب. بيز چلينگ نن آخسيا آخسيا يری يب بوراچاغ گل ميشيگ. بوردان بويانا چلينگی آتيب اوز آياغيميز نان يری مه لييک

بهنام جاهدزاده

ايراندا آذربايجان تورکوسو ديلينده تيلويزيون؟!

2006-02-24T22:52:00.000-08:00

اردم قورو پوندا بير اميل گل ميش دير بو عونوان دا < همشهری روزنامه سينين ورديگی خبره گورا، ايراندا آذربايجان تورکوسونده تيلويزيون قويولاجاغ>! سوزون دوزو بو ایميل چوخ ماراغلی خبر ايدی . بير آزجا اورگيم هَيَجانا گل دی. تز ایميلی آچديم گورم دوغرو دو يا يوخ. دوغرو ايدی. بو خبری يازان همشهری روزنامه سی نين ده شکلی ايميل ده گل ميش دي. همشهری روزنامه سی يازميش دی: ايران دا ۳۵ ميليون آذربايجان تورکی ياشاديغينا گوره ۱۳۸۹ اينجی ايلده ايراندا ۲۴ ساعاتليغ آذربايجان تورکو ديلينده تيلويزيون آچيلاجاغ!
گوزومو سيل ديم آيری دان اوخودوم.دوز اوخوموش ديم. آمما ايسته ديم همشهری روزنامه سينده بو خبرين دوغرولوغونو بيليم. ايميل ده گلن روزنامه نين صفه سی نين تاريخينه باخديم. ۸۶ ايلی نين آذری نين ۲۱ اينجی شوماره ده! نجه يانی؟!
اوز اوزومه دديم آخی نجه ايمکانی اولار؟ ايندی بيز شمسی ايلينين ۸۴ ايمجی ايلينده يک! حتی اوز اوزومه دديم: بلکه من خاريج ده ياشاديغيما گوره آغليم چاشيب؟! تز همشهری روزنامه سی نين سايتينا گت ديم. آغليم چاشماميش ميش.حال حاضير ده شمسی ايلينين ۸۴ ايمجی ايلينده يک! اوز اوزومه دديم بلکه بو کيچيک يازيلان شوماره ۸۶ يوخ ، ۸۴ دير. همشهری روزنامه سی نين ۸۴ ايمجی ايلی نين آذر آيی نين ۲۱ ايمجی شوماره سينه آرشيو ده باخديم. صفه لری نين هاميسين گزديم. بله بير خبر يوخ ايدی! اوزمون اوزومه گولمه يم گلدی. بو همشهری روزنامه سين حتمن اوشاغلار زارافاتا جورريب لار. من اونی چوخ جيددی توتميش ديم. آمما آداما يوخو کيمی گلن بو خبر، دوغرو اولسا نه اولار!! اوندا منيم ننم بيز نن تيلويزيونا بيرليکده با خاندا بيز گولن ده اودا گولر. دای دِمز < سيزی آللاه نه دِی‌؟! منه ده دِين! >
بهنام جاهدزاده